Шэуджэн Умит: «Хэти ыIэ къытфищэигъ»

Тыркуем къыщыхъугъэ чIыгусысыныр зыгу къе­мыуагъэ Адыгеим исэп. Мы къэралыгъом тилъэпкъэгъухэр бэу щэпсэух. Ахэм якъэбар тигъэгумэкIэу Кавказ Хасэхэм я Федерацие (КАФФЕД) итхьаматэу Шэуджэн (Динчер) Умит тыдэгущыIагъ.

— Умит, ыпэрапшIэу къыос­Iонэу сыфай шъуигууз Адыгэ Республикэм исхэм зэкIэми, зыщыщ лъэп­къым емылъыты­гъэу, зэрэ­зэхашIэрэр. Ты­шъуигъус, шъуикъин ­къыжъудэтгощы ­тшIоигъу.

— Опсэу, Светлана. КъэпIуа­гъэр зэхэтэшIэ. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу Хэкум къыра­шIыкIызэ телефонкIэ нэбгырэ пчъагъэ къытфытео, къыткIэуп­чIэх. Тхьэр разэ афэхъу зэ­кIэми.

— ЧIыгусысыным зиягъэ ригъэкIыгъэ къалэхэмкIэ тигущыIэ тэгъэубл. Ахэм ащыщэу адыгэхэр тыдэ щыпсэухэра?

— Тыркуем чIыгур щыхъыеу бэрэ къыхэкIыгъ. Ау мыщ фэдэ дэдэу, зэрарышхо къыгъакIоу, апэр къызэрэхъугъэр. ЗэкIэмкIи унэхэр зыщызэхэогъэхэ къа­лэхэр 10 мэхъух, ахэм ащыщэу анахьыбэу адыгэхэр зыщыпсэу­хэрэр Кахраманмараш, Адана, Гексун, Афшин, ХьатIай районхэр ары. Мы къалэхэм къя­шIэкIыгъэу зэрар ин зэкIыгъэ адыгэ чылаби щыI. ДжылахъстэнэйкIэ теджэу Гексун районым зы къуапэ ит. Ащ адыгэ къоджэ 20 фэдиз зэпэблагъэхэу щызэдэпсэух. Ахэм адэт унэхэр процент 80-м кIахьэу зэхэуа­гъэх. Ау, Тхьэм ишыкуркIэ, чы­лэхэм кIымафэрэ ащыпсэурэр макIэ, ащ елъытыгъэу цIыф­хэр ащ фэдизэу хэкIодагъэхэп. Адыгэ къуаджэхэмкIэ мы уахътэм ехъулIэу къэбарэу сIэкIэлъымкIэ, нэбгырих дунаим ехы­жьыгъэр.

— Адэ къалэхэри къыды­хэплъытэхэмэ зэкIэмкIи тхьапша тилъэпкъэгъоу хэкIодагъэр?

— Тэ къыднэсыгъэ къэбарымкIэ, нэбгырэ 70-рэ зидунай зыхъожьыгъэр. Ахэр нахьыбэ­рэмкIэ Мараш лъэныкъор ары зыщыпсэущтыгъэхэр. Гексун, Хьа­тIай къалэхэми фыкъоныгъэ инхэр афэхъугъэх, ахэми адыгэ­хэр бэу ащэпсэу, ау тинасып къыхьыгъэр мэзаем и 6-м, сэ­бахьым чIыгур къызэсысым мы зигугъу къэсшIыгъэ къалэхэм адэт унэхэр чэгъагъэх нахь, зэхэуагъэхэп. Ащ елъытыгъэу цIыфхэр ахэм къачIэкIыгъэхэу, кухэм арысхэу урамхэм атетыгъэх. Нэужым мафэм сыхьатыр зым ятIонэрэу чIыр зэхъыем, унэхэр бэу къызэхэтэкъуагъэх. Ау ахэр нэкIыгъэх, цIыфхэр арысыгъэхэп. Сэ къэбарыр зэ­рэзэхэсхэу, апэрэ сысыным ыуж, Гексун Адыгэ Хасэм сыз­фытеом, ащ илIыкIохэр Мара­шым кIощтыгъэх. Ежьхэм якъалэ къызэтенагъэти, гъунэгъухэм IэпыIэгъур нахь ящыкIагъэу алъы­ти, гъогу техьагъэх. Ау, зэрэшъулъэгъоу, Гексуни зэхэтэкъожьыгъ.

— ПсэупIэнчъэу адыгэ унэ­гъуаба къэнагъэр?

— Шъыпкъэу пIощтмэ, а пчъа­гъэхэр джыри гъэнэфагъэу тшIэрэп. Джыдэдэм цIыф къэгъотыжьыныр, хьэдэ гъэтIылъы­ныр, уIагъэ хъугъэм еIэзэгъэныр — мыхэр ары апшъэрэ Iофыгъохэр. Ащ дыкIыгъоу урамым къытенэгъэ цIыфхэм щыгъын фабэхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэм, гъэшхэгъэнхэм, зы унашъхьэ го­рэ ягъэгъотыгъэным ыуж тит. Бэхэр яIахьыл-благъэхэм, нэмыкI чIыпIэ щыпсэухэрэм зэ­бгыращыгъэх. Тэ ти Хасэ нэбгырэ минмэ зыкъыфагъэзагъ зычIэсыщтхэ ямыIэ паекIэ. Джа­хэм IэпыIэгъу тафэхъугъ. Езгъэблэгъэн зылъэкIыщт унагъохэм зы куп ахэдгъэтIыс­хьагъ. Адрэр Коньем дэт Адыгэбзэ Хасэм ихьакIэщ чIэдгъэтIыс­хьагъ. Ащ нэмыкIэу унэ нэкIхэр зиIэхэу нэбгырэ 500 фэдизмэ къытаIуи, ахэми ачIэдгъэтIыс­хьагъэхэр щыIэх. Тыркуем ит Адыгэ хасэхэр зэкъоуцуагъэхэу, алъэкI къамыгъанэу тхьамыкIагъо хэфэгъэ цIыфхэм адэIэпыIэх.

— Джыдэдэм сыда анахь гумэкIыгъоу шъуиIэр, сыд фэдэ IэпыIэгъуа шъуищыкIагъэр?

— Щыгъын фабэхэр, шхынхэр — ахэр зэпыдгъэфагъэх. Джыдэдэм зыуж титыр хьакухэр зэ­рыт бгъагъэхэр дгъэуцунхэу ары. Ащ пае ахъщэ IэпыIэгъу тызыщыкIэрэр. Тхьэр разэ афэ­хъу, адыгэм идунай зэрэ­псаоу къыткъоуцуагъ. Мары зэ­кIэ адыгэ республикищми арыт хасэхэм, Дунэе Адыгэ Хасэм шIушIэ мылъку аугъои, ащкIэ къэбар къытатыгъ. Апэрэ мафэм тхьамыкIагъор къызэ­хъум, Адыгеим и ЛIышъхьэу Къум­пIыл Мурат телефонкIэ къыздэгущыIагъ, республикэм ипащэхэми, цIыф къызэрыкIохэми — хэти ыIэ къыт­фищэигъ. Зыми ихьакъ къыте­нэрэп.

Ау тIэкIу тызщыщынэрэр джы­дэдэм мы плъыр-стырыр текIы­мэ, гуузыри нахь ащыгъупшэмэ, IэпыIэгъури нахь къызэтеу­цон ылъэкIыщт. Ау зэкIэми ашIэнэу сызфаер мы унэнчъэу къэнэгъэ тхьамыкIэхэм шIэхэу унакIэхэр агъотыжьыщтэп. Ахэр зыхэдгъэтIысхьэгъэ унагъохэми егъашIэм ахэсыщтхэп ныIа? Е бэджэндэу псэупIэ горэхэр афэ­тыубытын фае хъущт, е, джа зэрэсIуагъэу, чэтэн бгъагъэхэр афэдгъэуцунхэшъ, гъолъыпIи, пщэрыхьапIи ачIэтхэу джахэм ачIэсыгонхэу тшIыщт. А зэ­пстэум мылъку ищыкIагъ.

— Адэ Тыркуе къэралы­гъом сыд ыIорэр? Сыдигъо унэхэр аригъэгъоты­жьыщтха?

— Зы илъэс пIалъэкIэ еIо, ау ащ фэдизыр зы илъэскIэ фэукIочIышъунэу сыгугъэрэп. Бэдэд хэгъэгум шIокIодыгъэр, фыкъоныгъэхэр иных, ыпшъэ дэкIыщтыр къэлъытэгъуай. Джыдэдэм мыжъо зэхэуагъэхэм ачIэгъ цIыфхэр ачIэлъымэ ­аIошъ, фэсакъыхэзэ ахэр къаIэтых.

— Дунаир къэралыгъом къыкъоуцуагъ. Мары тэлъэгъу Урысыем ошIэ-­дэмышIэ IофхэмкIэ и Ми­нистерствэ иIофышIэхэр ахэтых дэгъэ­зыжьа­кIохэм…

— Ары, сыд фэдэ къэралыгъуи икуп къыгъэкIуагъ. Зы бетон Iатэм изэхэхын джуртхэр дэлажьэх, адрэм — нэмыцхэр, ящэнэрэм — урысхэр. Техникэр, машинэхэр къащагъэх, хьэхэр ягъусэх, Iэмэ-псымэу ящыкIэгъэщтыр зэкIэ аIыгъ. ТхьамыкIагъом пстэури зэрипхыгъ.

— СыдкIэ шъукъыщыгугъыра Хэкум? ЗыгорэкIэ къэкIожьынэу фаехэр щыIэха?

— Ащ фэдэхэри къахэкIынхэкIи мэхъу, ау джырэкIэ макъэ зыми къыгъэIугъэп. ЫпэрапшIэу чIыгусысыным ашIуикъутэгъэ унэхэр агъотыжьын фай, хэгъэ­гум уикIымэ ар сыдэущтэу зэ­шIопхыщт? Ау охътэ гъэнэфагъэм щыIэнхэу къэкIошъухэу, кIымафэр екIыфэ чъыIэм хэт­щышъугъагъэхэмэ дэгъугъэ. Ма­ры Дыгъу Мираджрэ Эрсин-
рэ Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъэ хьакIэщым цIыфхэр чIагъэтIысхьанхэу зэрэхьазырхэмкIэ макъэ къытагъэIугъ. Фае къа­хэкIымэ, зы куп къэдгъэкIонкIи хъун. Анахьэу тызфаер студентхэр Хэкум щеджэшъунхэу хъугъагъэмэ ары. Ащ фэдэ шIоигъоныгъэхэр къыхаIукIых тиныбжьыкIэхэм. ДжащкIэ IэпыIэгъу дгъотымэ, тигопэщт.

— Умит, тышъуигъус тыгукIи тпсэкIи. Нахь псынкIэу мы тхьамыкIагъор щыгъэзыягъэ хъунэу Тхьэм телъэIу. Дунаим ехыжьыгъэхэм Алахьэм рахьмэт къарет, къэ­нагъэхэр гъэшIэ кIыхьэ ешIых. Опсэу.

— Ори опсэу, Светлана, укъы­зэрэткIэупчIагъэмкIэ, тигущыIэ хэкурысхэм зэранэбгъэсыгъэмкIэ.

ТIэшъу Светлан.
Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист.