Адыгабзэм иIофыгъохэр

Дунэе Адыгэ Хасэр — дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэур зэкъоты зышIырэ куп зэхэт. Адыгэхэм ялъэпкъ хэпIэжъыр, Iо хэмылъэу, Адыгэ Республикэр ары. Тилъэпкъэгъухэр, тшыхэр, тшыпхъухэр Шам, Иорданием, Мысыр, Америкэм, Австралием, Европэм ит хэгъэгу пчъагъэхэм ащэпсэух. Хэкум пэчыжьэу псэурэ адыгэхэр бэдэдэ мэхъух.

Адыгэхэр — къэбэртаехэр, ша­псыгъэхэр, щэрджэсхэр — зы лъэп­къых, зы бзэ тIулъыр, тызэгурэIо. Адыгэхэм зэкIэмкIи тилъэпкъ ынапэ къэтыухъумэн фае, тигушъхьэ лэ­жьы­гъэрэ лъэпкъ нэшанэхэмрэ къыт­кIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм ахэтлъхьанхэм пае. Джары, сэ си­шIошIкIэ, анахь пшъэрылъ шъхьа­Iэу Дунэе Адыгэ Хасэм иIэр.

Ар сыдэущтэу гъэцэкIагъэ хъущта? — аIоу упчIэ къысатмэ, си­джэуап мыщ фэдэщт. Непэрэ ма­фэхэм зэпхыныгъэ IофхэмкIэ ама­лышIоу щытыр дунэе хъытыур ары. ЕтIани, шIуагъэу глобализа­цием хэлъхэри къызфэдгъэфедэхэмэ ­хъущтэу сыхаплъэ. Культурэм фэгъэхьыгъэ интернет зэхахьэхэр зэхэтщэнхэ фае. Шъыпкъэ, зы чIы­пIэ къепщалIэхэу ныбжьыкIэхэр нэрылъэгъоу нэIуасэ зэфэпшIыхэмэ нахьышIу. Тэ тихэгъэгу имызакъоу, адыгэхэр зыщыпсэухэрэ IэкIыб хэгъэгухэми ащ фэдэ зэхахьэхэр ащызэхащэхэу рагъажьэмэ дэгъу дэдагъ.

Лъэпкъым ипшъэрылъ шъхьаIэр — лъэпкъэу зыкъыгъэнэжьыныр ары. ЦIыфышъхьэм хэгъэхъогъэныр ащ изы амалышIоу щыт. МакIэ тэхъу, тихахъо нахьыбэ зэрэхъущтым тызэдеусэн фае.

ЯтIонэрэмкIэ, лъэпкъым щыщ нэбгырэ пэпчъ адыгабзэр ышIэным тыпылъын фае.

Убыхмэ къарыкIуагъэм щымы­гъуазэ къытхэтэп. Ахэр адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ ялъэпкъэгъухэу Шъа­чъэ щыпсэущтыгъэх. Ахэм ащыщэу а чIыпIэм зи къинагъэп, убыхыбзэри къыщыIужьырэп, ау чIыпIацIэхэр къэнагъэх. МымакIэу убыххэр зэрыс Тыркуем нэбгырэ мин 15 — 20 фэдиз щыпсэоу къалъытэ, ахэми абзэ ашIэжьырэп. Абхъаз бзэшIэныгъэлэжьхэм Тыркуем ит убых къуаджэ пэпчъ къызэпакIухьагъ, а гухэкI щысэм дэгъу дэдэу щы­гъуазэх.

Гукъао нахь мышIэми, убыхыбзэм къырыкIуагъэр ащ пэблагъэу щыт бзэхэу адыгабзэми, абхъазыбзэми, абазыбзэми къанэсын ылъэкIыщт. Къэбэртэябзэм иIофхэр нахьышIух, сыда пIомэ къэбэртаехэм анахьыбэмэ яныдэлъфыбзэ ашIэ, рэгущыIэх. Адыгеим щыпсэухэу зиныдэлъфыбзэ зы­шIэхэрэм япчъагъэ нахь макI.

Гуманитар ушэтынхэмкIэ тиинститут уплъэкIунхэу зэхищагъэхэм къызэрагъэнэфагъэмкIэ, къалэм дэс кIэлэцIыкIухэм ямызакъоу къуа­джэ­хэм ащыпсэухэрэми шIукIае ахэт яныдэлъфыбзэ амышIэу. Сыда ащ къикIырэр? Ны-тыхэм ныдэлъфыбзэр ашIэми, ясабыйхэм аIуалъхьэрэп. Ахэм ахэтых ныдэлъфыбзэр якIалэмэ ямыщыкIагъэу зылъытэ­хэрэри. ГурыIогъуае, акъылым къы­мыубытырэ гугъэуз.

Илъэс тIокI горэ зытешIэкIэ а сабыйхэм аныбжь хэхъощт. Зэрэ­хъурэмкIэ, адыгэмэ янахьыбэр адыгабзэкIэ гущыIэжьыщтхэп. IорIотакIохэм алъыхъухэу шIэныгъэлэжьмэ къуаджэхэр къызэракIухьэхэрэм фэдэу, адыгабзэр дэгъоу зышIэхэрэм талъыхъоу тыублэщт.

Адэ адыгэ макъэр зэхэтымыхы­жьэу тыкъэнэщта джы? Зи тымышIэу тыщысмэ, ныдэлъфыбзэм ары къы­рыкIон ылъэкIыщтыр. Бзэ программэхэр зэхагъэуцохи, кIодыпIэм къы­ращыжьыгъэх Басконием, Ка­талонием ыкIи Уэллс зэращыгущы­Iэхэрэ бзэхэр. Джуртмэ абзэу кIо­дыгъагъэм псэ къыпагъэкIэ­жьыгъ.

Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ ылъэкI къыгъанэрэп. Ау адыгабзэр еджапIэмэ дэгъоу ащызэрэгъашIэу пIон плъэкIыщтэп.

Тиреспубликэ и ЛIышъхьэ иунашъокIэ гуманитар ушэтынхэмкIэ АР-м иинститутым адыгабзэр къэу­хъумэгъэнымкIэ ыкIи зэгъэшIэ­гъэ­нымкIэ Проектнэ офис щызэхащагъ. Илъэсищым къехъугъэу ащ Iоф ешIэ, гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр иIэх.

Пшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэнкIэ кIэу, лъэхъаным диштэу егъэджэн шIыкIэхэр къыхэхыгъэнхэр ыкIи гъэ­сэныгъэ хабзэхэр гъэпсыгъэнхэр мыщкIэ IэкIыб къэралыгъохэм шIы­кIэ амалышIоу къыхахыгъэхэм за­фэдгъэнэIосэн фае. Программэ заулэ гъэхьазырыгъэн фае, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къыщыублагъэу гурыт еджапIэм нэс адыгабзэр зэрифэшъуашэу ащызэрагъэшIэным пае. Iофыр аублагъэу щыт. Къэралыгъо лъапсэ иIэу адыгабзэм изэгъэшIэн зэхащэмэ, ыпэкIэ нахь тылъыкIотэщт.

КъэIогъэн фае, адыгабзэр дэгъоу зышIэу еджапIэм чIэхьэрэ кIэлэ­цIыкIухэр, ялэгъу адыгэхэу ныдэлъфыбзэр зымышIэхэрэм акIырыплъы­хэзэ, ежьхэми ар щагъэзыеу зэ­раублэрэр. Ныдэлъфыбзэр зымы­шIэхэрэм, хымэ хэгъэгу къикIыгъэ­хэм афэдэу, адыгабзэр ягъэшIэ­гъэныр нахь тэрэз. НэмыкI хэкIыпIэ щыIэп. Нэужым, адыгабзэм изэгъэ­шIэнкIэ зыкI программэм тещэжьыгъэхэу еджэныр лъагъэкIуатэзэ ашIыныр нахь тэрэз. КъэпIопэнэу хъумэ, адыгабзэр Адыгэ Респуб­ликэм икъэралыгъуабзэшъ — къэралыгъо къулыкъушIэхэм къащыублагъэу зэрифэшъуашэм тетэу дгъэ­лэжьэн фае.

Сэгугъэ Дунэе Адыгэ Хасэм ду­наим щитэкъухьэгъэ адыгэхэр зэрипхынхэу. IофшIэкIэ амалэу ыкIи зэпхыныгъэу иIэхэр къызыфигъэфедэхэзэ адыгабзэм изэгъэшIэнрэ икъызэтегъэнэгъэнрэ мылъкоу апэ­IухьащтымкIи ишIуагъэ къыгъэкIон ылъэкIыщт. Ары ыкIи зэрэзекIорэр.

Дунэе Адыгэ Хасэм мыр лъэпкъ Iофыгъоу зэрэщытыр цIыфхэм агуригъаIомэ, адыгэ пстэур къыхищэмэ, гъэнэфагъэу тиныдэлъфыбзэ къэтыухъумэн тлъэкIыщт. Ащ цIыфыбэмэ, гъэсэгъабэмэ, лэжьэкIуабэмэ акIуачIэ рахьылIэн фае.

Википедиер адыгабзэкIэ зэрэщымыIэм зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр уегъэшIых. Бзэм иамалхэр икъоу дгъэфедэхэрэп. Адыгэхэм ятхыди, якъэбари, яхабзи мы аужырэ ­илъэсхэм нахьыбэрэмкIэ пхэнджэу къатхыхьэ, къаIуатэ. Хэукъоныгъэхэр щыгъэзыегъэным пае Дунэе Адыгэ Хасэм амалышIухэр иIэх. Ащ исайт Iофыгъо гъэнэфагъэхэр зэшIуихыхэу ригъэжьагъ. Сайтыр бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ «къэгущыIэу» щытын фае. А лъэныкъом нахь зегъэу­шъомбгъугъэным мэхьанэшхо иI.

Хэгъэгу зэфэшъхьафхэм арыс адыгэ ныбжьыкIэу ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн зыгу фаблэхэрэм амал ятыгъэн фае. Тыркуем, Иорданием, Шам, Европэм адыгэу ащыпсэухэрэр макIэп. Тэри, хэкум исхэм, зэхэщакIохэр, лъэпкъым иIофыгъо­хэр зэшIохыгъэнымкIэ сэнаущыгъэ зыхэлъхэр, адыгабзэр, хабзэр, куль­турэр дэгъоу зышIэхэрэр, хасэхэм яамалхэр къызфагъэфедэхэзэ лъэп­къыр къэзыухъумэн зылъэ­кIыщтхэр мымакIэу тиIэх. ТкIуачIэ зэхэлъэу тиIофшIэн дгъэпсымэ ишIуагъэ къэ­кIощт.

Тэу Нуриет.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат.