Тарихъым изы нэкIубгъу

1943-рэ илъэсым кIымафэм Адыгеир шъхьа­фит зэрэхъужьыгъэр нахь тэрэзэу къыдгурыIоным пае Дзэ Плъыжьым Темыр-Кавказ фронтым щызэшIуихы­щты­гъэ Iофтхьабзэхэм нахь игъэкIотыгъэу защыдгъэгъозэн фае.Гъэхъагъэ хэлъэу стратегическэ операциер тидзэхэм загъэцэкIэ нэужым нэ­мыц дивизие 22-рэ Сталинград дэжь къыщадзыхьэгъагъ. Ар пхыратхъунэу нэмыцхэр заулэрэ фежьэгъагъэх, ау Гитлер икомандование анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр арэп, ар зыфэягъэр советскэ дзэхэр амал зэриIэкIэ нахьыбэрэ Сталинград лъэныкъом гъэ-з­агъэу щытынхэр ары. Фашистхэм уахътэ ящыкIэгъагъ ядзэхэр Кавказым ращыжьынхэм пае.

Сталинград фэдэу Кавказми нэмыц купышхоу дзэу «А-м» хахьэрэр къыща­дзыхьэгъагъ. Ахэм яIоф дэидэдагъ. Къы­блэ-КъохьэпIэ ыкIи Къыблэ фронтхэм нэмыц группировкэхэр ащызэхакъутэхи, пхъашэу ажэхахьэхэу фежьагъэх. Закавказскэ фронтми нахь зыкъыгъэчаныгъ.

Ставкэр зыфэягъэр Сталинград фэдэу Кавказми нэмыцыдзэхэр къыщыдзыхьэгъэнхэр ары. Ащ нэмыц дивизие 24-рэ къыхиубытэщтгъагъэ. Нэмыц зэолI мин 700-м ехъу къадзыхьагъэу хъущтгъагъэ.

1942-рэ илъэсыр ыкIэм факIощтыгъ. Хэгъэгу зэошхом къэгъэзэпIэ ин фэзышIыщт заоу Сталинград дэжь щыкIорэр аухынкIэ бэп къэнэжьыгъагъэр, Темыр Кавказым щыкIорэ заом зэпыщыт кIуа­чIэхэм зэхъокIыныгъэхэр щафэхъугъэх. Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэм изэпырыкIыпIэхэм, хы ШIуцIэ Iушъом екIолIэрэ гъогухэм чIыпIэ мэхьанэ зиIэ заохэр ащыкIощтыгъэх.

Дзэ Плъыжьым ыкIуачIэ ри­хьы­лIэгъагъ зэрэпсаоу Темыр Кавказым нэмыц-фашист техакIохэр рифыжьынхэм. Нэмыцыдзэхэм яIоф зэрэдэир ежьхэми, советскэ дзэхэм япащэхэми къагурыIощтыгъ.

Генералэу И. В. Тюленевым Мыекъопэ лъэныкъомкIэ пыим зэрэжэхэхьащтхэм иплан зэхигъэуцогъагъ. Ау Сталиным ащ къыдыригъэштэгъагъэп, «Краснодарский варианткIэ» зэджэгъэхэ планэу Ставкэм игъоу ылъэгъугъэр ары пхырыкIыгъэр. Хы ШIуцIэ группировкэр ары ащ ипхырыщын анахь игъэкIотыгъэу зыфэзгъэхьазырыщты­гъэр. Ау мы планыр зэхагъэуцо зэхъум гъогухэр зыфэдэхэр икъоу къыдалъытагъэп. Ащ къы­хэкIэу щэгынхэр, гъомылапхъэ­хэр ящыкIагъэм фэдизэу зэолI­хэм аIэкIагъэхьан алъэкIыщтыгъэп.
1942-рэ илъэсым тыгъэгъазэм икъихьэгъум я 9-рэ шхончэо дивизиер ПсышIопэ районым адзы, къушъхьэхэм узэращызэощтым етIупщыгъэу зэолIхэр фагъасэх. А уахътэм ехъулIэу Кавказым икъушъхьэтх зэпырыкIыпIэхэм нэмыцхэм чIэнэгъэшхохэр щашIыгъэх.

Сталинград заом текIоныгъэр къызщыдахым ыуж И. В. Сталиным рихъухьагъ къыблэ-къо­кIыпIэ лъэныкъомкIэ чыжьэу къылъыкIотэгъэ нэмыцыдзэхэу купэу «А-м» хахьэхэрэр къаригъэдзыхьанхэу. Ар къадэхъуным пае «Ростов къэлапчъэкIэ» заджэхэрэр зэфэшIыгъэн фэ­ягъэ. Ащ пае Терек ылъэныкъо­кIэ щызэорэ а 1-рэ нэмыц танкыдзэр къызэтеIэжэгъэныр ищыкIэгъагъ. Джары Закавказскэ фронтым нахь зыкъыгъэчанын фаеу Сталиным зыкIилъы­тэщтыгъэр.
Сталинград ыуж советскэ дзэхэм гухэлъ шъхьаIэу яIагъэр зэпхыгъагъэр Нижний Донрэ Ростоврэ ялиние дэжь нэмыц­хэр къыщыдзыхьэгъэнхэр ары. НэмыцхэмкIэ ар щынэгъо дэдэу щытыгъ, арыти, фашист дивизиехэр псынкIэу Кавказым къыращыжьынхэу рахъухьагъ. Гитлер унашъо ышIыгъагъ а 1-рэ танкыдзэр къызэкIащэжьынэу.

Я 56-рэ армием Краснодар лъэныкъомкIэ лъыкIотэныр къин­дэдэ къыщыхъущтыгъ: кIымэ­фагъ, коммуникациехэр къушъ­хьэ­лъэ чIыпIэхэм ащыIагъэхэп, отI-псынтIэу щытыгъ. Я 9-рэ шхончэо дивизие закъор ары къушъхьэхэм апхырыкIырэ гъо­гукIэу ашIыгъэмкIэ осыр зытелъ къушъхьэтхэу ХьакIуцу къызэпичынышъ, псыхъоу Пщыхьэ икIэй къынэсын зылъэкIыгъэр. ЗэолIхэр абг къынэсэу осышхом хэтхэу фронтым илиние къынэ­сыгъэх. Дивизием идзэхэр Мыекъуапэ ылъэныкъокIэ етIупщыгъэу къылъыкIуатэщтыгъэх. Нэмыц-фашистыдзэхэр къапэуцужьынхэм яIоф темытыжьэу зэкIакIощтыгъэх.

1943-рэ илъэсым щылэ мазэм и 29-м я 9-рэ шхончэо дивизием ия 193-рэ полк псэупIэхэу Ханскэмрэ Белореченскэмрэ адэхьагъ. МэшIокугъогу зэхэкIыпIэшхоу Белореченскэр зэрэщытым къыхэкIэу Iашэ зэрылъ вагони 100 фэдиз тизэолIхэм аIэ къырагъэхьагъ.

Щылэ мазэм и 29-м я 193-рэ полкым иразведчик куп къалэу Мыекъуапэ дэхьэгъагъ ыкIи НКВД-м ия 23-рэ погранполк иразведчикхэм щаIукIэгъагъ. Джащ тетэу Мыекъуапэ шъхьафит ашIыжьыгъагъ. Ащ нэужым я 9-рэ дивизием Краснодар ылъэныкъокIэ зигъэзагъ, ар шъхьафит шIыжьыгъэным хэлэжьагъ. Хэгъэгу зэошхом ыужи илъэсыбэрэ а дивизиер Мые­къуа­пэ имикрорайонэу «ВосходкIэ» заджэхэрэм щы­Iагъ.

Иван Бормотов.