Врачэу, просветителэу, общественнэ IофышIэшхоу В. Ф. Соловьевыр къызыхъугъэр илъэси 160-рэ хъугъэ

ИшIушIагъэ кIодырэп

Адыгэ лъэпкъыр КавказымкIэ анахь лъэпкъыжъхэм ахалъытэ, ау республикэм икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ щыIэ зыхъугъэр 1857-рэ илъэсыр ары, ыныбжь илъэси 166-рэ хъущт къодый. Тарихъ лъэпсэ куу дэдэ зиIэхэм ащымыщми, Мыекъуапэ иI тарихъ гъэнэфагъи, культурэ лъэпсэ гъэшIэгъони.

Мыекъуапэ тарихъ саугъэт зэфэшъхьафхэмкIэ икультурэ бай. Ахэм ащыщ къэлэ гупчэ урамхэу Победэмрэ Комсомольскэмрэ зыщызэуалIэхэрэ къуапэм щыт ижъырэ унэу Соловьевхэм яер. Ащ ипчъэшъхьаIу узэребакъоу IэпкIэ-лъэпкIэ дэдэу, къабзэу зэIухыгъэ унэкIоцIыр нэм къыкIэуцо. Мы псэуалъэр къалэм итарихъ саугъэтхэм ясатырэ хэт. Я ХIХ-рэ лIэшIэ­гъум ыкIэм — я ХХ-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэм мы унэм ежь ишIоигъоныгъэкIэ кIэлэ ныбжьыкIэ дэдэу Мыекъуапэ IофшIапIэкIэ къэкIогъэгъэ врачэу Василий Соловьевыр щыпсэугъ.

Ащ ыцIэ Мыекъуапэ итарихъ (я ХIХ — ХХ-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэхэм) хэпчын умылъэ­кIынэу хэт.

Лъэпкъыбэр дахэу тичIыгу щызэдэпсэу. Ащ ищыс ти Мые­къуапэ врач IэпэIасэу, гуманистэу, культурэм ыкIи гъэсэныгъэм якIэщакIоу, чIыпIэ интеллигенцием (а уахътэм) илIыкIохэм ащыщыгъэу, цIыф къызэрыкIо жъугъэхэм афэщэгъа­гъэу, лъэпкъым игумэкI-гукIаехэр фэгъэпсынкIэгъэнхэм ыкIи щы­IэкIакIэм хэщэгъэным щэIэфэ дэлэжьэгъэ Василий Федорович Соловьевыр.

В. Ф. Соловьевыр мэзаем и 7-м (щылэ мазэм и 26-м), 1863-рэ илъэсым Симбирскэ губернием ит селоу Айбеси къыщы­хъугъ. Янэ-ятэхэу Федоррэ Ма­риерэ бзылъфыгъэ баеу (помещицэу) Бахметьевам ищагудэт пщылIыгъэх. Ауми, Ф. Соловьевым (врач хъущт кIалэм ятэ) ежь-ежьырэу еджэкIэ-тхакIэ зэригъэ­шIэгъагъ ыкIи крепостной правэр зытырахым, Бахметьевам иканцелярие Iоф щишIагъ. ЛIым икIалэхэр цIыкIузэ еджэным пищагъэх. 1876-рэ илъэсым Со­ловьевхэм яунагъо Саратов къэкощыжьыгъ, Василий мыщ гимназием щычIэхьагъ, илъэситIу тешIагъэу ышнахьыкIи мыщ щеджэ хъугъэ.

Апшъэрэ классхэм арысыгъ политикэмкIэ зызегъазэм, лъэшэу ащ зыдехьыхым; революционнэ Iофыгъохэм апэхьэ, зэрэхабзэу, полицием инэплъэгъу ар ефэ. Гимназием къычIагъэкIынэу пылъыгъэх, ау дэгъу дэдэу зэреджэрэм, гъэсэгъэшхо хъун зэрилъэкIыщтым къызэтыриIэжагъэх.

1882-рэ илъэсым В. Ф. Соловьевыр Петербург университетым щеджагъ, дэгъоуи къыухыгъ. 1887-рэ илъэсым ищыIэныгъэ медицинэм рипхымэ шIоигъоу Харьковскэ университетым медицинэмкIэ ифакультет чIэхьажьыгъ, чъэпыогъум и 30-м, 1891-рэ илъэсым В. Ф. Соловьевым дэгъу дэдэу университетыр къы­зэриухыгъэмкIэ дипломыр къыратыжьыгъ. Врач ныбжьыкIэм IофшIэныр Екатеринославскэ губернием Брянцевскэ (щыгъу къычIэхыпIэм) щыригъэ­жьагъ, унэ-фэтэр зэтегъэпсыхьагъи, пщэрыхьакIуи къыратыгъэх. Мы илъэсым чIыпIэ кIэлэегъа­джэу Вера Каверинам нэIуасэ фэхъугъ ыкIи псынкIэу къыщагъ. Ау мыщ бэрэ щыпсэунхэу ныбжьыкIэхэр хъугъэп.

Василий Соловьевым истудент ныбджэгъугъэу К. Косякиным Мыекъопэ мэз отделым егерэу Iоф щишIэщтыгъ ащыгъум ыкIи къыфитхыгъ Мыекъуапэ земскэ доктор зэрэфэныкъуагъэр ыкIи ащкIэ зэнэкъокъу зэрэщырагъэ­жьагъэр. Джары икъэкIуакIэ хъугъэр Василий Соловьевым Мыекъуапэ, 1894-рэ илъэсым зэнэкъокъум зыпхырыкIыгъэ уж иунагъо игъусэу Мыекъуапэ къэкощыжьыгъ. А уахътэм къа­лэм зы врач закъу иIагъэр, IэзапIэу дэтыгъэр сабый къэхъу­пIэр ары, ащ Соловьевым иIоф­шIэн щыригъэжьагъ. Къэлэ управэм елъэIуи, унэе унэ къы­Iихыгъ ыгъэлэжьэнэу ыкIи ащ сымэджэщэу пIэкIор 15 зычIэтыр къыщызэIуихыгъ.

Соловьевыр псынкIэу чIыпIэ интеллигенцием пэблагъэ мэхъу ыкIи ышъхьэкIэ анахь зэхэщэкIо чанхэм ахэуцо, къалэм икультурнэ-гъэсэныгъэ Iофтхьабзэхэм язэшIохын хэлажьэ. Докторыр щыпсэунэу унэ цIыкIу гори урамэу Георгиевскэм (джы ур. Комсомольскэр) тетэу къыфащэфы. Мы лъэхъаным докторыр анахьэу зэлъызыIыгъыгъэр IэзэпIэ унэ къалэм дэшIыхьэгъэныр, къыщызэIухыгъэныр ары. 1899-рэ илъэсым псыхъоу Шъхьэгуащэ пэблагъэу сымэджэщым иапэрэ корпус къыщызэIуахы­гъагъ. Мыекъопэ къэлэ сымэджэщыр чIыпIэ 40-м телъытэгъагъ, мыщ врач нэбгырищмэ Iоф щашIэщтыгъ. Ащ ипащэу В. Ф. Соловьевыр агъэнафэ, мыщ врачэу чIэтыгъ тхакIоу, пшысэIуатэу Евгений Шварц ятэ. Соловьевым хирургическэ, терапевтическэ ыкIи акушер-гинекологическэ отделениехэр егъэ­псых. ЫкIи ахэмкIэ врач дэгъу­хэри зэригъэгъотыгъэх — нэ узхэмкIэ Н. Шапошниковыр, ежьыр, ышнахьыкIэу А. Ф. Соловьевыр хирургэу, Евгений Шварц ятэ отоларингологыгъ.

Мы лъэхъаным Соловьевхэм яунэгъошхо сабыитф щапIу­щтыгъ, шIупщым ышIыгъэ унакIэм (Каверинхэм адэжь) мэкощыжьых. Василий унэу къыратыгъагъэм ышэу Александр, хирург IэпэIасэр, Темыр Кавказым щызэлъашIэ хъугъагъэр къинагъ.

Соловьевхэм яунэ культурнэ ыкIи духовнэ гупчэ МыекъуапэкIэ хъугъэ, мыщ чIыпIэ интеллигенцием щыщхэр къыщызэIукIэщтыгъэх. Ахэр щыIэкIакIэр зэрифэшъуашэу гъэпсыгъэным еусэщтыгъэх.

Врачыр сэнаущыгъэ ин зы­хэлъыгъ, апэдэдэ 1894-рэ илъэ­сым тикъалэ артист кружокэу щызэхащэгъагъэми хэтыгъ. Пушкинскэ народнэ унэр шIыгъэ­ным, къызэIухыгъэным хэлэ­жьагъ.
Василий Федоровичыр цIыфышIу дэдагъ: сымэджэ хьылъэ­ми деIэщтыгъ, къыпылъын зимыIэри зэрищэлIэжьыщтыгъ. Политикэ щыIакIэми щыгъуазэу, къэ­кIощт-къэхъущтым ежь ышъхьэкIи иIахь хилъхьаным пы­лъыгъ.

1914-рэ илъэсым В. Соловьевыр турецкэ фронтым дивизием иврачэу агъэкIогъагъ. 1917-рэ илъэсым уIагъэ телъэу къыгъэзэ­жьыгъ. ШIухьаф­тынхэр, щытхъу тхылъхэр бэу къыщыфагъэшъошэгъагъэх. Граждан заом илъэхъани ышъхьэ шIомыIофыжьэу, уIагъэхэр ыгъэбы­лъыщтыгъэх, яIазэщтыгъ.

1917 — 1927-рэ илъэсхэм В. Ф. Соловьевым Мыекъопэ дубильнэ заводым къыщызэIуа­хыгъэ IэзапIэм Iоф щишIагъ. Соловьевым сымаджэхэр кукIэ иунэ къыфащэщтыгъэх, зэкIэми зэфэдэу яIазэщтыгъ.

Докторэу СоловьевымкIэ я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэс­хэр лъэшэу хьылъагъэх. Гъаблэр хэгъэгум щызекIощтыгъ.

Джащ фэдэу ушэтыпIэ къин дэдагъ Хэгъэгу зэошхом илъэ­хъан Мыекъуапэ пыим зэриIыгъыгъэр, ау фашист уIагъэхэм сыдэу зызашIи, яIэзэн ыдагъэп.

ИщыIэныгъэ иуажырэ илъэси 10-м къинышхо ащ ылъэгъугъ: зэхимыхы ыкIи ымылъэгъу хъугъэ, ауми, зыгорэ зэришIэщтым, ишIуагъэ къызэригъэкIощтым пылъыгъ, чыматэхэр ыблэхэу зыригъэсэгъагъ. 1952-рэ илъэсым врач цIэрыIоу В. Ф. Соловьевыр лIагъэ, ар къэлэ къэхэлъэжъыщтыгъэм щагъэтIылъыгъ. ШIушIагъэр кIодырэп. Мыекъопэ къэлэ Советым инароднэ депутатхэм яунашъокIэ 1993-рэ илъэсым Соловьев зэшхэм ацIэкIэ шIухьафтынэу илъэс къэс гъэхъагъэхэр гъэсэныгъэм, культурэм, искусствэм алъэныкъокIэ зиIэхэм араты. Врач зэшхэу Соловьевхэр зыщыпсэугъэхэ унэм идэпкъ ыкIи 2002-рэ илъэ­сым Мыекъопэ къэлэ сымэджэщым икорпус шъхьаIэ мыжъобгъухэр къащызэIуахыгъэх.

Илъэсыбэрэ Василий Федоровичыр зыщыпсэугъэ унэр непэ зэIуахыгъэм фэдэу щыт, ар тикъалэ итарихъ саугъэтхэм ахэтхагъ, агъэкIэжьынэуи ра­хъухьэ.

Мамырыкъо Нуриет.