ШIукIэ сыгу илъ

Гурыт еджапIэм сыщезгъэджагъэу, анахьышIу слъэгъухэрэм ащыщ непэ зигугъу къэс­шIы­мэ сшIоигъор.

Людмила Касеевна тызэ­реджэщтыгъэр Джарымэкъо Людмилэ, ботаникэмкIэ, био­логиемкIэ тыригъэджагъ. Мы предметхэр зимыкIэсэшхохэм сэ сащыщыгъ, ау ащ иурок сы­кIонэу сыфэмыенэу зыпарэкIи къыхэкIыгъэп. Сэ сизакъоп, 1970-рэ илъэсэу Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэм Iоф щи­шIэнэу зыщыригъэжьагъэм къы­щыублагъэу, иурок шIу зымы­лъэгъугъэ, непэ къызнэсыгъэми дахэкIэ игугъу зымышIы­жьырэ щыIэп сIоми хэукъоныгъэ хъущтэп.

МакIэу, шъабэу гущыIэу, ре­нэу зынэгу зэIухыгъэ кIэлэ­егъаджэу зыпарэкIи кIэлэ еджа­кIохэм зымакъэ атезымыIатэрэм зэкIэми агу ыщэ­фыщтыгъ. Предметэу зэрэри­гъаджэхэрэм ыпкъ къикIэу, кIэ­лэцIыкIу ныбжьым икIыгъэу, зихэхъогъу­хэм ахэхьагъэхэу кIэлэеджакIо­хэр Людмилэ ратыщтыгъэх.

Зэпстэумэ афэдэу тэри я 4-рэ классым тызехьэр ары ащ иурок зэдгъэшIэнэу зедгъэ­жьагъэр. Ащ фэдэ ныбжьым нэсыгъэхэм, сыд фэдэрэ уахъти, Iоф адэпшIэныр мыпсынкIэу къысшIошIы. Арэу щытми, мы бзылъфыгъэр зыгурымыIуагъэ ригъэджагъэхэм къахэкIыгъэпын фае. Тэ тикласс къызэримыкIыгъэр теубытагъэ хэлъэу къэсIон слъэкIыщт. Сэщ фэдэу зимыкIасэхэми зэхэшIыкI афыриIагъ, екIолIэкIэ гъэнэфагъэ къафигъотыщтыгъ.

Джарымэкъо Людмилэ къуа­джэу Пэнэжьыкъуае щыпхъу. Ащ дэт гурыт еджапIэр къы­зеухым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым иеджэн щылъигъэкIотагъ, биологиемкIэ ыкIи мэкъумэщ производствэмкIэ сэнэхьат щызэригъэгъотыгъ. Заочнэ шIыкIэм тетэу еджагъ, ащ дакIоу Пэнэжьыкъуае дэт еджапIэм пионервожатэу Iоф щишIагъ.

Егъэджэн IофшIэныр къутырэу Красносельскэм дэт еджапIэр ары зыщыригъэжьагъэр. 1970-рэ илъэсым къуаджэу Джэджэхьаблэ дэт еджапIэм зыкъыгъэзэжьыгъагъ, 1996-рэ илъэсым нэс ащ щыригъэджагъэх.

«КIэлэегъэджэ сэнэхьатыр къыдэхъугъ» зыфаIорэр Людми­лэ фэдэхэр ары. Тыригъаджэ зэхъум ащ фэдизэу куоу зэхэфын тшIынэу тшIэщтыгъэп, ау джы уныбжь лъыкIотагъэу, еджа­пIэм узщычIэсыгъэ илъэс­хэр, уикIэлэегъэджагъэхэр, узэ­де­джагъэхэр угу къызыбгъэ­кIыжь­хэкIэ, къыбгурыIожьырэр бэ.

Людмилэ щэIэгъэшхо зэриIагъэр, кIэлэеджакIохэм ипредмет зэраIэкIигъахьэрэм имызакъоу, япIуни кIочIабэ зэрэхилъхьэщтыгъэр, психологэуи зэрэщытыгъэр джыры сшъхьэ къызеожьыгъэр. Зихэхъогъухэм анахь шIыкIаеу ахэтхэми жабзэ къадигъотышъущтыгъ. ЗыпарэкIи ымакъэ къыIэтыгъэу къыхэкIыгъэп, ау ыгъэдаIощтыгъэх. Тыщыщынэщтыгъэп, ащ фэдэ гъэсакIэп кIэлэцIыкIухэм апигъохыщтыгъэр. ЗэкIэми шъхьэкIафэ зыфытигъэшIыщтыгъ, шIу зытигъэлъэгъугъ, ыгу хэдгъэкIынэу тыфэягъэп.

ИлъэсищкIэ тапэ итыгъэ клас­сым ипащэщтыгъ. Ахэм ахэтэу, зэкIэ бжьэ пкIыгъэм фэдэу къаухъурэигъэу, ежь ымакъэ къэмыIоу, шъабэу къыIорэм агу етыгъэу едэIухэу бэрэ тлъэгъу­щтыгъ. Шъыпкъэу пIощтмэ, а классым исхэм тяхъуапсэщтыгъ.

ЕтIани, ахэм ащыщ бзаджэ ышIагъэу е коридорым къыры­чъэу, шIыкIаеу зигъэпсэу ри­хьылIагъэмэ, мэкъэ чанкIэ зэ­кIэми зэхахэу кIэлэеджакIом дэгущыIэщтыгъэп. Людмилэ къызэрилъэгъоу хэти укIытэ­жьыгъэу къызэтеуцощтыгъ, ежь нэ­мыкIхэм зэхамыхыным пае благъэу къызэрищалIэти, дэгущыIэщтыгъ.

Людмилэ иурокхэр «бэдзэ шъуй макъэ иIукIырэп» зыфа­Iохэрэм афэдагъэх, ежь ымакъ е кIэлэеджакIом ымакъ ныIэп зэхэпхыщтыгъэр, зэкIэ нэбгырэ 32-у тикласс исыгъэр ыгъэдэIон ылъэкIыщтыгъ. ЗэдэгущыIэгъу фэдэу урокхэр къытфызэхищэхэуи бэрэ къыхэкIыщтыгъ.

А лъэхъаным телефонхэр щы­Iагъэхэп, тхьапэхэр зэфэтыдзыщтыгъэх. Ащ фэдэ Людмилэ иурок къыщыхэмыкIыгъахэу сIорэп. Къымылъэгъоу зэтты­жьэу къытшIошIыщтыгъ. Классым ышъхьагъ ит кIэлэегъаджэу, къэхъыерэр зинэплъэгъу изымыгъэкIырэм ымылъэгъоу тхьэпэ щахьыгъэр зэптыжьына… Ау Людмилэ къыIуатэрэр зэпимыгъэоу щхыпцIызэ ыIэхъуамбэ къытфигъэсысыщтыгъ. Джащ ымыгъэукIытэн къытхэкIыщтыгъэп.

Ащ фэдэу мы кIэлэегъаджэм фэгъэхьыгъэ гукъэкIыжь фабэу сэ сшъхьэкIэ сыгу къинагъэр бэ, ригъэджагъэхэм зэкIэми къызэрэздырагъэштэщтым Iо хэлъэп. Ащ имызакъоу, бысымгощэ хъупхъэу, хьалэлэу, уихъяр къыбдэзыIэтыщт, уикъин къыбдэзыгощыщт бзылъфыгъэу ар сэ къэсэшIэжьы. Сыда пIомэ Людмилэ иунагъорэ сэ сыкъызэрыкIыгъэмрэ зы хьаблэ тытесыгъ, щагу зытIу ныIэп тазыфагугъэр.

ЕджэпIэ ужыми сыIукIэщтыгъ. Зэрихабзэу шъабэу къыздэгущыIэщтыгъ, сикъэбар ежь апэу къыкIэупчIэщтыгъ. ЕджапIэм тызщычIэсыгъэ илъэсхэр тыгу къэдгъэкIыжьэуи къыхэкIыгъ. «А сикIэлэцIыкIу» ыIозэ къыддэ­гущыIэщтыгъ. Аущтэу зэкIэми дахэу адэгущыIэным, яшъэбэкIыным, нэбгырэ пэпчъ жабзэ къыдигъотыным пае ащ фэдиз щэIагъэ къыздырихыщтыгъэмкIэ сеупчIыгъагъ.

— ЩэIагъэ ищыкIагъэп ащ. УиIофшIэн, сабыеу узхэтхэр шIу плъэгъухэмэ, зэкIэри ежь-ежьырэу къызэпэуцо, жабзэри къэ­хъу, унэгуи нахь нэфынэ къе­шIы, — къысиIогъагъ ащ.

Людмилэрэ ишъхьэгъусэу ГъучIыпсрэ шъэуитIу зэдапIугъ. КIэлэ нахьыжъэу Руслъан ти­класс исыгъ. ЕджапIэм чIэс кIэлэеджакIохэм зэкIэми шIу алъэгъоу, шъхьэкIэфэныгъэ зы­фашIэу, иIофшIэгъухэм агъэлъэ­пIэрэ ным ар зэрэрыгушхощтыгъэр гъэнэфагъэ. Ау ащ пае Руслъан зыкъытхигъэщыгъэу, тэ къыддэмыхъурэ горэ ежь къыздигъэхъунэу ыIуагъэу, къыттепэгыкIыгъэу зыпарэкIи къы­хэкIыгъэп. Джы къызэрэзгуры­IорэмкIэ, янэ ащ фэдэ зекIуа­кIэр къыфидэщтыгъагъэп.

Хымэ кIалэхэм жабзэ къа­дэзыгъотышъугъэ кIэлэегъаджэм икIалэхэри хэны ышIыгъэхэп. Руслъани Рэмэзани цIыфы­гъэшхо, адыгагъэ, Iэдэбныгъэ ахалъхьагъ зэшъхьэгъусэхэм. ГухэкIми, джыри шъэожъыехэр алъэ теуцонхэу игъо имыфагъэхэу ГъучIыпсэ жьэу дунаим ехыжьыгъ.

Непэ ар кIэлэ нахьыкIэм, Рэ­мэзанэ, кIэлъырыс. Поселкэу Яблоновскэм щэпсэух. Жъыгъо дахэ зиIэ бзылъфыгъэхэм Людмилэ ащыщ пIоми хэукъоныгъэ хъущтэп. ИкIалэхэм уарыгу­шхо­нэу алъэ теуцуагъэх, бизнесым тIури пылъ, яIоф лъагъэкIуатэ, къуаджэу зыщапIугъэхэм, зыдэ­сыгъэхэм яшIуагъэ рагъэкIы.

Людмилэ джыри ныбжьыкIэзэ ипсауныгъэ зэщыкъогъагъ, ныбжьыми ащ иIахь хилъхьа­жьыгъ. Арэу щытми, икIалэхэмрэ инысэхэмрэ ягукIэгъу кIэгъэ-Iэ­къонышхоу иI. Ащ тетэу джыри илъэсыбэ къыгъэшIэнэу, сикIэлэегъэджэ гупсэ сыфэлъаIо!

ХЪУТ Нэфсэт.
Сурэтхэр Джарымэкъо Людмилэ ихъарзынэщ щыщых.