УпчIэхэр — джэуапхэр

Бжыхьэ-кIымэфэ лъэхъанэу зэпахырэ узхэр нахь жъугъэу къызыщежьэхэрэм, эпидемием, пандемием анэсыжьэу ахэм зыкъызыщаIэтырэм бэрэ игугъу тэшIы иммунитетым, ащ игъэпытэн, икъэIэтын. Анахь упчIэ шъхьаIэр ары къызыхэкIырэри: иммунитетыр къэпIэтын плъэкIынэу щыта? Сыда ащ пае пшIэн фаер, шIуагъэ къэзыхьыщтыр? ЗэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр дгъэфедэхэзэ, а упчIэм ыкIи антибиотикхэм, витаминхэм, гъомылапхъэу иммунитетымкIэ IэпыIэгъушIу хъухэрэм япхыгъэу медицинэ шIэныгъэм, специалистхэм еплъыкIэу яIэхэм ащыщхэм шъуащыдгъэгъуазэ тшIоигъу, ишIуагъэ къышъокIыным тыщыгугъэу. АщкIэ непэ IэубытыпIэ тшIыгъэ «Унэгъо медицинэм иклиник» зыфаIорэм (къалэу Благовещенскэ) иаллерголог-иммунологэу, илъэс 40-м ехъурэ медицинэм щылэжьэгъэ Елена Нахамченам мы упчIэхэм яджэуапэу къыхиутыгъэхэр.

— Иммунитетыр къэпIэтын плъэ­кIыщт-умылъэкIыщтым джэуап къеттыжьыным ыпэкIэ къэIогъэн фае иммунитетыр зэрэзэтефыгъэр: генетическэу сабыир къызыхъурэм къыщыублагъэу иIэр («врожденный» зыфаIорэр) ыкIи цIыфым ежь-ежьырэу зэригъэгъотыгъэр («приобретенный»). Апэрэр зэблэпхъун, хэбгъэхъон, зэпхъокIын плъэкIыщтэп, ау ятIонэрэр зыфэдэщтыр бэкIэ цIыфым елъытыгъ, ар ыгъэпытэн ылъэкIыщт. АщкIэ анахь амалышIур прививкэхэр игъом пшIынхэр ары. ЩыIэх иммуномодуляторхэу ар къызэраIэтыхэрэри. Ахэр врачым къыпфимыгъэнафэу бгъэ­федэнхэр щынагъо. Сэрымэ, нахь макIэу, фэсакъэу ахэр къизытхыкIырэ врачым цыхьэ нахь фэсшIыщт.

— Апэрэр, цIыфым къыдэхъугъэ иммунитетыр, зэтхъокIын тымылъэкIыщтмэ, ятIонэрэр, ежь-ежьырэу зэригъэгъотыгъэр, сыдэущтэу дгъэпытэщт?

— Пстэуми апэу къэIогъэн фае, гъо­мылапхъэу тшхырэр тэрэзэу пкъышъолым хэхьаным епхыгъэ органхэм шапхъэхэм атетэу Iоф ашIэным тыпылъыныр ищыкIагъ. «Слизистая оболочка» зыфаIорэм иклеткэхэр дэгъоу, тэрэзэу дгъашхэхэмэ, ахэм вирусыр пкъышъолым хагъэхьащтэп, а клеткэхэм цIалъэр (слизь) икъоу къашIынышъ, вирусхэр ащ «хэпкIэщтхэп». Ушъхьагъу зэфэшъхьаф­хэм къахэкIэу къеIыхыгъэ иммунитетыр къэIэтыжьыгъэнымкIэ ар IэпыIэгъу хъущт.
ГущыIэм пае, цIыфым ыцэхэр икъоу Iумытхэмэ, гъомылапхъэр тэрэзэу ыгъэу­нэшкIун ылъэкIыщтэп, ар нэгъум зихьэкIи джащ фэд, ащ ар икъоу ыгъэжъожьышъу­щтэп. Джащ тетэу лъыкIуатэзэ, нэгъу- кIэтIый зэхэтым «ипшъэрылъ» ыгъэцэкIэ­шъурэп, «обмен веществ» зыфатIорэр зэщэкъо, иммунитетыр «дгъашхэрэп» икъоу, ащ къыщэкIэ.

— Адэ, гъомылапхъэкIэ тииммунитет тэрэзэу «дгъэшхэныр» къыддэмыхъумэ, витаминхэмкIэ, биологическэ хэгъахъо горэхэмкIэ щыкIагъэу ащ фэхъурэр идгъэкъужьын тлъэкIыщта?

— Теорием ылъэныкъокIэ укъикIымэ, плъэкIыщт, ау ар IэшIэхэп. ГущыIэм пае, витаминэу С-р сыд? ТэшIэ — аскорбиновэ кислотар ары. Ау витаминэу С-м хэхьэрэ вещество зэфэшъхьафитфым ар ащыщ ныIэп. Аскорбинкэм тешъо хъумэ, витаминым ызытфан ныIэп къы­тIукIэрэр. Гъомылапхъэу тшхырэм хэлъ витаминыр нахьыб. ГущыIэм пае, черникэр е абрикос гъэгъугъэр тшхыхэ зыхъукIэ, аскорбиновэ кислотам имызакъоу, витаминэу С-р икъу фэдизэу тэгъоты. Мыщ епхыгъэу тыгу къэдгъэ­кIыжьын китайскэ медицинэм ыIорэр: Iэзэгъу уцым фэдэу гъомылапхъэр умыгъэфедэмэ, Iэзэгъу уцыр гъомылапхъэм фэдэу пшхыщт.

— Тэрэзэу, зэкIэ къы­дэплъы­тэзэ ушхэныр IэшIэхэп. ЩыIэныгъэу тыз­хэтым ащ фэдэ амал нахьыбэрэм къытитырэп: уахътэр икъурэп, пчэдыжьым учъэзэ зыгорэ одыры, пчыхьэ кIасэ хъу­гъэу ошхэ, пхъэшъхьэ-мы­шъхьэхэм ауаси зыфэмыкъудыирэри макIэп. Нахь IэшIэхба ащыгъум пкъышъолым щы­кIагъэу фэхъурэр БАД-хэмкIэ ибгъэкъужьмэ?

— Ащ иджэуапэу сшъхьэкIэ слъытэрэр къэсIон. Ахъщи тиIэу, тызыфэе гъомылапхъэри тщэфын тлъэкIэу, зэтефыгъэу тышхэн амали дгъотэу, ау чэщ-зымафэм зэ нахь тымышхэу тшIы зыхъукIэ, пкъы­шъолыр ащ бэрэ езэгъыщтэп. Гъомылэпхъэ хэшыкIыгъэ еотыжьыкIи ымыштэжьэу хъущт. Мафэм ушхэн амал къыхэпхын фае, зыгорэхэр IофшIапIэм зыдэпштэщтми. Ау мэфэ псаум умышхэу, пчыхьэм зыогъэшхэкIыжьыкIэ хъухэщтэп. Арэущтэу илъэси 10, 15 пкъышъолым ыкъу­дыин, ау ар къызэщыкъощт, IофшIэн амалэу иIэм къыщыкIэщт. Биологическэ хэгъэхъонхэм афэгъэхьыгъэмэ. Тэрэзэу шхэгъэным къикIырэр икъоу къыдгуры­Iорэп. ИжъыкIэ къыщегъэжьагъэу тэрэзэу шхэгъэным мэхьанэу иIэщтыгъэр зэхэтфыным фэшI блэкIыгъэ лIэшIэгъу­хэм агъэфедэщтыгъэ тхылъхэу пщэрыхьаным фэгъэхьыгъэхэм тахаплъэмэ икъущт. Гу лъымытэн плъэкIыщтэп пасэм лыр бэу зэрамышхыщтыгъэм. Джы непэ тиIанэхэм шхэгъу пэпчъ пIоми хъунэу ар атет. «Пост» зыфаIорэ уахътэр къы­зысыкIэ, лыр зышхын фитыгъэхэр сабый сымаджэхэр, бзылъфыгъэ зэпкъаджэхэр, дзэкIолIхэр ыкIи зекIохэр ары.
ЯтIонэрэмкIэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэ­хэм, хэтэрыкIхэм афэгъэхьыгъэу. Уегуп­шысэмэ, тижъыхэм ашхыщтыгъэм ызыныкъуи тэ непэ тшхырэп. Ахэм уахътэу итым елъытыгъэу гъомылапхъэхэр агъэфедэщтыгъ. КIымафэмэ, къэбэскъэ гъэшIоIугъэр, нэшэбэгур джащ фэдэу, мыIэрысэ, къужъ гъэгъугъэхэр, варенье зэфэшъхьафхэр. ХэтэрыкIхэр кIымафэм багъэхэп – пхъыр (морковь), гыныплъыр, картофыр, джэнч лъэпкъхэр.

КъасIо сшIоигъор, пэтхъу-Iутхъур, зэпа­хырэ узхэр жъугъэу къызыще­жьэхэрэ лъэхъаным гъомылэпхъэ дэгъу­хэм нахь тынаIэ атетын фае. Витаминхэм яшIуагъэ къэмыкIоу сIорэп. КIымафэм тэ тесагъ витамин горэхэм тяшъоу. АщкIэ анахь шIуагъэ къэзытэу сэ слъытэрэр витаминэу Д-р ары. Сыда пIомэ «морепродукты» зыфаIохэрэм афэдэу тэ бэп тшхырэр, а витаминыр икъоу пкъышъолым едгъэгъотыным фэшI. КъэсэшIэжьы тыцIыкIу зэхъум пцэжъые шэм (рыбий жир) тызэрэрагъашъощтыгъэр, зыми ар ыгу римыхьыщтыгъэми. Арышъ, а витаминыр кIэлэцIыкIухэм язакъоп, зэкIэми ящыкIагъ, ар бэшIа­гъэу къаушыхьатыгъ шIэныгъэлэжьхэм. Ащ узэрешъощтыр ыкIи узэшъощтыр зыфэдизын фаер врачым къыгъэнэфэн фае.
КIымафэм дэгъу эфирнэ дагъэхэр бгъэфедэнхэкIэ. Джащ фэдэу бжьынымрэ бжьыныфымрэ шIуагъэу яIэр пстэуми ашIэ. Ахэр умышхышъущтхэми, упкIэтагъэхэу е гъэушкъоигъэхэу лэгъэ цIыкIум илъэу Iанэм тетхэми дэгъу.

— КъэкIырэ уцхэу народнэ медицинэм ыгъэфедэхэрэм яшIуагъэ къэкIощтба умысымэджэнымкIэ?

— Ахэр нахьыбэрэмкIэ узэIэзэжьынымкIэ нахь дэгъух. Щаим ычIыпIэкIэ ахэм уяшъо хъущтэп, зэрэбгъэфедэнхэ фэе шапхъэу ахэм апылъым ушIокIымэ, яягъэ къыокIыщт, жъэжъыехэм, нэмыкI органхэм пшахъо арыхъон ылъэкIыщт. Щаим малинэ, мелиссэр, смородинэр хаплъхьэзэ уешъомэ дэгъу, ахэм зэкIэми эфирнэ дагъэ ахэлъ. НахьышIур якъутэмэ цIыкIухэр ары.

— Бэрэ зэхэтэхы мысымэджэнхэм пае цIыфхэм ащыщыбэ антибиотикхэм, вирусхэм апэуцужьырэ таблеткэхэм яшъохэу. Арэущтэу пшIы хъущта?

— Ар хэукъоныгъэшху. А препаратхэр арэущтэу бгъэфедэхэмэ яшIуагъэу къа­кIорэм нахьи яягъэу къыокIыщтыр на­хьыб. Ахэм ахэтых стационарым нэ­мыкI щымыгъэфедэнхэ фаехэр.
Укъэсымэджагъэу, пэтхъу-Iутхъур, температурэр, пскэныр – гриппым инэшанэхэр уиIэхэмэ, унэм уисын, нахьыбэрэ учъыен, псыбэ уешъон, малинэ е шъоу кIыгъоу щай уешъон фае. Темпера­турэр градус 38-м нэмысыгъэмэ, ар ебгъэхыныр ищыкIагъэп. Мы узхэм (пэтхъу-Iутхъум, гриппым) уапэшIуекIоным пае пстэуми апэ дэгъоу ренэу ушхэн, псауныгъэр гъэпытэгъэным упылъын фае. Сыд фэдэрэ уахъти ахэм мэхьанэшхо яI.

Зыщышъумыгъэгъупш, пэ­шIорыгъэ­шъэу а зэпахырэ узхэм защышъуухъумэным фэшI сымаджэ хъугъэхэм благъэу шъуа­кIэрымыхь, унэу шъузэрысым, Iоф зыщышъушIэрэ кабинетым нахьыбэрэ жьы къабзэр арыжъугъахь, шъо­ри жьы къабзэм шъухахьэзэ шъушIы. Шъукъэсымаджэу гуцаф зэрэшъушIыгъэм тетэу эфирнэ дагъэхэр, къэкIырэ уцхэр (ромашкэр, календулэр) зыхэгъэжъукIыгъэ псыр жъугъэфедэх. Иммунитетыр гриппым фыримыкъугъэмэ, врачым игъоу ылъэ­гъугъэ Iэзэным дыкIыгъоу, псыбэ шъуешъу, тIэкIу-тIэкIоу, ау нахьыбэрэ шъушх, жьыкъэщэныр нахь къэзыгъэ­псынкIэрэ гимнастикэр шъукIуачIэ къызэрихьэу шъушIы. А зэпстэур тииммунитет IэпыIэгъу фэхъух.
НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр ЖакIэмыкъо Аминэт.