Iэшъхьэтетыгъ, шIэныгъэлэжьыгъ, цIыфышIугъ

Адыгэмэ аIо: «ЦIыфым игугъу ашIыфэ псаоу щыI». Непэ сыкъызтегущыIэмэ сшIоигъо цIыфыр псаоу къызытхэмытыжьыр илъэс заулэ хъугъэ, ау тэ, иIофшIэгъугъэхэмкIэ, иунагъокIэ, иIахьылхэмкIэ, зэкIэ зышIэщтыгъэхэмкIэ — псаоу къытхэт.

Сыда пIомэ, тщыгъупшэрэп, игугъу бэрэ тэшIы. ИцIыфышIугъэ, игупцIэнагъэ, илэжьыгъэ тщагъэгъупшэрэп. ЗыфасIорэр филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ АР-м иинститут IэнэтIэ зэфэшъхьафхэр илъэс зэкIэлъы­кIохэм ащызыIыгъыгъэу, лъэпкъ творчествэм и Унэ илъэсыбэрэ ипэщагъэу, общественнэ IофышIагъэу Шъхьаплъэкъо ГъучIыпс.

ГъучIыпсэ псаугъэмэ мыгъэ ыныбжь илъэс 80 хъущтыгъ. Ар 1943-рэ илъэсым щылэ мазэм къэхъугъ. Шъхьаплъэкъо Юсыфрэ Хъаныерэ яунагъо къихъу­хьагъ. ГъучIыпс ятэ идунай ехъожьыфэ лэжьагъэ. Илъфыгъэхэм щысэтехыпIэ афэ­хъугъ. Хъаные цIыфмэ шIукIэ агу къи­нэжьыгъ. ПчыхьалIыкъое кIэлэцIыкIубэ ыIэгу къихъухьагъ, ар мамыку дэгъугъ. Шъхьаплъэкъо зэшъхьэгъусэхэм япшъа­шъэхэу Гощсыми, Марети, Гощнагъуи цIыфышIухэу, шъхьэкIафэ ахэлъэу янэ-ятэхэм апIугъэх.

ГъучIыпсэ анахьыкIэти, агъашIощтыгъ, ау ащ емылъытыгъэу шъхьэкIэфэшхо хэлъэу, цIыфхэр шIу ылъэгъоу, гукIэ­гъуи, гулъыти иIэу къэтэджыгъ.

ГъучIыпсэ янэрэ ятэрэ зэгурыIощтыгъэх, насыпышIуагъэх. Акъуи насып дахэ ыгъотыгъ. Къумыкъумэ япхъоу Римэ псэогъу фэхъугъ. Ар цIыфышIоу, ишъхьэ­гъусэ фэшъыпкъэу, унагъоу зэрыхьа­гъэм уасэ фишIэу, ипщ ылъытэу, игуащэ ыгъашIоу, ипщыпхъухэр шIу ылъэгъоу ары сэ зэрэсшIэрэр. ГъучIыпсрэ Римэрэ пшъашъэрэ кIалэрэ къафэхъугъ, ахэр апIугъэх, алэжьыгъэх. Ритэ ятэ илъагъо рыкIуагъ — шIэныгъэлэжь хъугъэ. Ас­лъан игъонэмыс хъугъэ. Ынэпэ дахэрэ ымэкъэ шъабэрэ джыри стхьакIумэ ит. ГъучIыпсрэ Римэрэ пхъорэлъфи, ащ илъфыгъэхэри къалъэгъужьыгъ. Римэ непи псау, бэгъашIэ орэхъу.

ГъучIыпсэ цIыфышIугъ, нэгушIуагъ, чэфыгъ. Орэдыр дэхэ дэдэу къыIо­щтыгъ. ЦIыфхэр лъэшэу шIу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, гукIэгъулэщтыгъ, иныбджэгъу­хэм афэшъыпкъагъ. ИтеплъэкIэ зэрэгохьым фэдэу ыгукIи къабзэу, гушъабэу, гумэкIылэу щытыгъ.

ГъучIыпсэ гурыт музыкальнэ гъэсэныгъэ иIагъ. Адыгэ музакальнэ училищыр къыухыгъ. Ар кIэлэегъаджэмэ шIу дэдэ алъэгъущтыгъ, ежьыри ылъэгъущтыгъэх. Анахьэу училищым идиректорыгъэ Ахэджэго Щэбанэ игугъу бэрэ ышIыщтыгъ, лъэшэу фэрэзагъ. «Тятэм фэ­дагъ Щэбанэ», — ыIощтыгъ.

ЗэлъашIэрэ пщынаоу Лъэцэрыкъо Кимэ иныбджэгъу хьалэлыгъ. Ахэм язэныбджэгъуныгъэ училищым къыще­жьэгъагъ. ЕджапIэм апэрэ купэу къы­чIитIупщыгъэм щыщыгъэх тIури. Каникул зыхъукIэ ГъучIыпсэ ядэжь Кимэ къыздищэщтыгъ. Янэ-ятэхэр акъо иныбджэгъу ежьхэм якIалэм фэдэу еплъыщтыгъэх, алъытэщтыгъ, агъашIощтыгъ.

КIэлитIумэ ныбджэгъуныгъэу азы­фагу илъыр щыIэныгъэм дахэу щыпхыращыгъ.

ГъучIыпсэ училищыр къызеухым культурэм илъэс пчъагъэрэ щылэжьагъ. Адыгэкъалэ, Шэуджэнхьаблэ адэт культурэм я Унэхэм япэщагъ. Нэужым Мыекъуапэ Лъэпкъ творчествэм ихэку Унэ ипащэу илъэс пчъагъэрэ лэжьагъэ. А илъэсхэм культурэм лъэшэу зыкъиIэтыгъ, анахьэу художественнэ самодеятельностым. АскъэлаекIэ культурэм и Унэ илъэпкъ театрэ, Тэхъутэмыкъое ансамблэу «Ашуги», Шэуджэнхьэблэ лъэпкъ купыр зэрэхэгъэгоу ащызэлъа­шIагъ.

Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэ адыгэ фольклорым осэшхо фишIыщтыгъ. Ащ епхыгъэу экспедициехэр зэхищэщтыгъ. Анахьэу ижъырэ лIыхъужъ, тарихъ ыкIи къэшъо орэдхэм ынаIэ атетыгъ. Адыгэ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэм яшIын, ягъэ­кIэжьын, адыгэ шэн-хабзэхэм якъэухъу­мэн фэлажьэщтыгъ.

ГъучIыпсэ апшъэрэ гъэсэныгъи зэригъэгъотыгъ. Ащ адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ.

ШIэныгъэлэжьэу Хъут Щамсудинэ кIалэм фольклорым ыгу зэрэфэщагъэм, хэшIыкI зэрэфыриIэм, иIахь хишIыхьан зэрилъэкIыщтым гу алъитагъ ыкIи а лъэныкъом зыфигъазэмэ зэрэ­шIо­тэрэзыр ри­Iуагъ. ГъучIыпсэ къезэгъыгъ. Тбилиси аспирантурэр къы­щиухыгъ, диссертацие ытхыгъ ыкIи къы­ухъумагъ, филологие шIэ­ныгъэ­хэмкIэ кандидат хъугъэ.

Илъэс пчъа­гъэ­рэ гуманитар ушэтынхэмкIэ АР-м иинститут щылэ­жьагъ, фоль­кло­рымкIэ отделым, тхылътедзэ отделым япащэу, фольклорым иотдел шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу лэ­жьагъэ.

Фольклористым Iофыгъуабэ ыпшъэ илъ. Ахэм зэу ащыщ угъоеныр. АщкIэ ГъучIыпс Iофышхо ышIагъ. Фольклор-этнографическэ экспедициехэр Адыгэ хэкум, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Шапсыгъэ, Пшызэ шъолъыр, Тыркуем ащызэхищагъэх. Ар зипэщэ экспедициехэм сэри сахэлэ­жьагъ, иIофшIакIэ слъэгъугъ. ГъэшIэгъон­хэр къехъулIэхэуи къыхэкIыгъ, ащ фэдэ горэм игугъу къэсшIын.

Тыркуем тыщыIэу пчыхьэ горэм Гъу­чIыпсэ хьакIэщым икIыгъ, ащ пэблагъэу щыт тучаным чIэхьагъ. Шъоущыгъу фай. Ары шъхьаем тучантесым урысыбзи, адыгабзи ышIэрэп. Шъоущыгъум зэрэфаер къыригъэшIэшъурэп. «Сыдэущтэу къезгъэшIэн мыщ сызыфаер?» ыIуи лъэшэу къыIуагъ ГъучIыпсэ. Полицейскэ кIалэу тучаным къычIэхьагъэм ар къызэхихыгъ. КъыкIэлъырыхьи, «сыд си­къош узыфаер?» ыIуи къеупчIыгъ.

— Шъоущыгъу сыфай, сшынахьыкI, — риIуагъ. КIалэм тучантесым риIуагъ щэфакIор зыфаер.

Ащ къыкIэлъыкIуагъэр гъэшIэгъоны:

— Хэтмэ уащыщ, сшынахьыкI? — ыIуи кIалэм зеупчIым, — Шъхьаплъэкъомэ сащыщ, сикъош, — къыриIуагъ.

ГъучIыпсэ игушIокIагъэр джыри сынэгу кIэт. КIалэм щыгушIукIыгъ:

— А сшынахьыкI, Шъхьаплъэкъомэ япхъорэлъфи сигъус сэ, — риIуагъ. КIалэр хьакIэщым къыдэкIуагъ. Сэри сызипхъорэлъф лIакъом щыщ цIыф IэкIыб джащ тетэу сыщыIукIагъ.

ГъучIыпсэ статья пшIы пчъагъэ къыхиутыгъ. «Свод адыгского фольклора» зыфиIорэм икъыдэгъэкIынкIэ пшъэдэ­кIыжь зиIэу агъэнэфагъэм игодзагъ. Ежьыри зы том зэхигъэуцуагъ, къыдэкIыным фигъэхьазырыгъ. Ар ябгъонэрэ томэу «Адыгэ тарихъ лIыхъужъ орэдхэр» зыфиIорэр ары. Ащ пэублэ гущыIи, гущыIалъи фэзышIыгъэр ГъучIыпс. ШIэныгъэлэжьыр щымыIэжьэу 2020-рэ илъэсым тхылъыр къыдэкIыгъ.

Адыгэм идышъэ кIэнэу ХьадэгъэлIэ Аскэр зэхигъэуцогъэгъэ «Нарт эпосыр» гъотыгъуае зэхъум, институтым фольклорымкIэ иотдел хэгъахъохэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр фишIи къыдигъэ­кIыжьыгъ. Ащ иредакционнэ куп Гъу­чIыпсэ хэтыгъ ыкIи лъэшэу гопэшхо щыхъугъагъ тхылъыр къызэрэтырадзэ­жьыгъэр.

Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэ общественнэ Iофхэми чанэу ахэлажьэщтыгъ. Адыгэ Хасэм зиушхунымкIэ, хахъохэр ышIынымкIэ ишIуагъэ къэкIуагъ.

ГъучIыпсэ иIофшIэгъухэм шIу алъэгъу­щтыгъ, алъытэщтыгъ, цыхьэ фашIы­щтыгъ. Ар иIофшIагъэхэмкIи, игъэхъагъэхэмкIи непэ къытхэт.

Цуекъо Нэфсэт.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.