ИлъэсыкIэ насып

Рассказ

2022-рэ илъэсыжъэу Къэплъа­ным иилъэс икIыщтыгъ.

ТемыркIэ илъэсыр мыдэигъэу, шIу пчъагъэу зэхэлъыгъэми, иунэ мы такъикъхэм чIыпIэ ригъо­тэжьыщтыгъэп. Унэм сыд ила­жьа, зылъэгъурэр ехъуапсэу, о къэплъэгъугъэу чIым хэт унэ­шхохэм афэд, гуIэтыпI, зэгъэзэфэгъэ зэIугъэкIотыгъ. МэфэкI Iанэри ушъагъэ: тхьачэт жъогъэ инэу бжьыныфщыгъу мэ IэшIур къызпилъэсыкIырэри, щыпс плъы­жьыбзэ шIыгъакIэри (ныкъы­лъфыгъэм фэдэ хъун щыIа) мычыжьэу щыс Темыр ышыпхъу нахьыкIэ къыгъэсыхи, къытыригъэуцуагъэх. Пхъэшъхьэ-мы­шъхьэхэри, хэтэрыкI зэфэшъхьаф­хэри гъэучъыIалъэм диз. Барым дэIабэ къодыемэ, зыфэе шъон лъэпкъыри къыдихыщт. Ау лIым ыгу зыфакIорэ щыIэп. Ишъхьэгъусэ Мэзагъо зэрымыс унэр сыд идэхагъэу, идэгъугъэми, шIогоIугъэп.

Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэм­рэ а зы мэкъэмэ Iэмэ-псымэм ибзэпситIоу, ибзэпс инхэу, зыхэмытхэ мэкъамэр цIыфыпсэм щызэпэкIэу зыIуагъэр Iушыгъ. Адыгэхэри акъылынчъагъэхэп, «Бзылъфыгъэ зэрымыс унэм псы чъыIамэр рехы» заIом хэукъуагъэхэп, ежь-ежьырэу Бирамкъом зэриIожьызэ, зифапэу ригъэжьагъ.

Ежь къыгъэшIэгъэ илъэс 57-м мыбэмэ, макIэп фызэшIокIыгъэр: иI лъэкIи, амали, иI унагъуи, шъхьэгъуси, лъфыгъэхэри, лъы­тэныгъи, цIыфыгъи. Ау мы такъикъхэм афэдэу зыфыримыкъужьэу, ыгу лъэпэрапэу, моу бгъэм къыдэпкIыщтым фэдэу укъоралъэу къыхэкIыгъэу, гужъы­ягъэу къышIэжьырэп.

ШIагъоп ар, зэгорэм дунаири хэпIухьани, пыпIухьани хэмы­лъэу боу гупсэф тынчыгъ. Джы а зэкIэ зэхэфыгъуаеу зэхэщы­хьагъ — уашъуи, чIыгуи, цIыфи «къа­шъом» зэлъиштагъ. Пчэдыжь къыщегъэжьагъэу ом изытет блэ зызэрихъокIыгъ.

КIымаф пIоу умышIэнэу чIы шъхьэгъушъэм ыкIышъо тыгъэ къекIотэхыпагъэм ибзыйхэр щыуджхэу мафэр къежьи, щэджэгъо зэхэтым кIэгъожьыгъэу, зыкъигъэупэрэци къэумэзэхыгъ: жьы пэпцIэ дыкъмылыр зечъэу, зечъэу къежьи, шIукIаеу чъыг шъой-цыий, тхьапэ тэкъожьыгъи зэридзэжьыгъ, зэIишIэжьыгъ. Пшъыгъэу, пагъэу «иудж» щигъэ­тыжьи, ечэндым адэжь дунаир кIым-сым рэхьатыбзэ къэхъугъ. Чэпэзэхэогъум нэпх телъым фэдэу, цIыф гу лъимытэу ощх шъэбэ дэдэм чIышъхьашъор къызэлъигъэуцIыныгъ, ащ ыуж зэпыужьыпи, гъэтхэ пчыхьэр гум къыгъэкIэу, ошъогум натрыф гъэтIыпIагъэу жъогъожъыябэм зыкъыратэкъуагъ. Гъэлъэежьыгъэу, мэзэ къэхъугъэкIэ IупшIэ пIуакIэр яшъхьаныгъупчъэ зэрэ­Iутыр зелъэгъум, Темыр ыгу джыри нахь къызэIупкIагъ.

— КIо, ущымыт, зыгъаз, зыгъэпсынкI! — Зыгорэм къыриIоу къыщыхъугъэу къэтхытхыгъ.

Ящэнэрэ сабыим ежэрэ тым ыгулъачIэ дунаир щыкъутэжьыщтыгъ: зэ Мэзагъо чэфэу ынэ къыкIэуцо, зэ гуIэу, жьы къыфыдэмыщаеу, нэпсыр рикъухэу ыпашъхьэ къеуцо… — Халат фыжьхэр зыщыгъ врач бзылъфыгъэхэр «шъо хъулъфыгъэхэри, шъоры зэкIэ лажьэр къызыпыкIырэр» аIоу къыфэнэхэе чъы­Iэх…

«Зынахь лъапIэ дунаим темытэу, дунэешхом инэфыпс сабыир къызыпкъырыкIэу, ар зыпсэ къуапэ епхыгъэу, зыпкъы­нэ-лынэ пстэумкIэ а псэ цIыкIужъыер зэхэзышIэу, дунэе IэшIум ар къытезыщэрэ ным фэмышIапхъэр сыда?!» — Зэ­реIожьы гуIэжьыр ытыкъынэу мо лIы гъэсэгъэ Iушым. Илъэс 20-м зыкIыгъу ишъхьэгъусэ игумэкIи, илыузи, игушIуагъуи зэхишIэу, а зэкIэ дигощыным фэхьазырэу Бирамкъо Темыр чэщ шIункIым хэкIуадэ.

Уахътэм хигъэкIырэр шIофе­дэу, зы къэлэ цыпэм «цуатхъ- цуатхъ» ригъаIоу къикIи, лъэс-лъэ­быIоу, епIуагъэкIи ныбжьи цIыф горэми ышIошъ мыхъунэу, Бирамкъор пшъыгъэу, пагъэу, ау тIэкIу нахь зыкъишIэжьыгъэу шъузыр зычIэлъ сымэджэщым къакIуи Iууцуагъ. ЫкIэджыбэ илъ телефон цIыкIуми, бэшIагъэу чъыежьыгъэу, макъи, лъакъи къиIукIырэп.

Ау хъушъэн ихьэгъэ шъхьэгъу­сэм нахь пэгъунэгъу зэрэхъу­гъэр гуми зэхишIагъэу, макIэу нахь рэхьатыгъэ. СабыйкъэхъупIэ унэу щэу зэтетыр хъурэябзэу къызэпекIухьэ, ау ышIэрэр тIэкIу шIомытэрэзэу, зытеIункIэжьэу къызэтеуцуи, пкъэу остыгъэ нэ­фым фигъази сыхьатым еп­лъыгъ. ПшIыкIузым ыныкъу. Мы чIыпIэр къалэм щыщми умышIэнэу зэгъокIыбз. Телефонми жьи, пси къыщэрэп. Ау лIыба, Тхьэм щыгугъэу зегъэрэхьаты: «ЗэкIэ дэгъу хъущт, зэкIэ дэгъу хъущт! (Iае ыгу къыримыгъахьэу шIум еджэ)… Мэзагъу, тиящэнэрэ сабыйрэ орырэ шъупсаоу зэ шъусэрэгъотыжьи, дышъи, дани, гукIэгъу-шIулъэгъуи, тхъагъуи шъущызгъэкIэнэп, жьы чъыIи къышъозгъэокIынэп, псы кууи шъухэзгъэтынэп спсэ пытэу…»

МыдыкIэ, къэлэ кIоцIым, гупсэфыгъо зиIэ унагъо пэпчъ тхъэжьэу ИлъэсыкIэ мэфэкIым пэгъокIыщтыгъ.

Темыр рекIокI-къырекIокIы­жьым хэтэу гупшысэ шIошIызэ, зэмыжэгъэхэ ос цэлыд жъгъэир зыкъыпхиIоу къыритIупщыгъ. Къегуаорэм фэд, ебгэ-лъэжъый къежьагъэр — ыни, ыпи, ынэгуи, ыIупи, ыпакIи къыгъанэрэп, ишъыпкъэу зыкъахеIу, къыжэ­хэкIуатэ… Ежьыри пшъыгъэ, пагъэ. ЧъыIэми джы нахь къыфырегъашIэ, ыпкъынэ-лынэхэр зэкIеIулIэх. «Сыда сыIуткIэ згъахъэрэр, сызэрэпыкIэрэм нэмыкIэу?» — зэупчIыжьы. Ау псынкIэу зыкъешIэжьышъ, зэгыижьы: «хэгъэгу гъунапкъэм дзэкIолIэу сызыIотми сщэIагъэ, сыда къэхъугъэр?! Къэбар тэрэз горэ сымышIэу IукI Iоф сиIэщтэп, ащ нахьыби ащ сегупшысэжьын ищыкIагъэп!» — Теубытэгъэ шIошъхъуныгъэр къыгъотыжьыгъэу мэIэо-лъао.

ЫIыгъыми щыгъупшэжьыгъэгъэ Iэдэкъэ телефон цIыкIур «къэлъэтагъ», псынкIэу, псынкIэу, зэтечэу къытео, къэджэ… Темыр зэтекъагъэу щыт. Зэ телефоныр зи мыхъугъахэу рэхьатыжьыгъэ, ау такъикъ темышIагъэу джыри къыпидзэжьыгъ.

Мо лIышхоу къухьэ джадэм фэдэр щтагъэу зэкIоцIыпшы­хьагъ… МыдыкIэ телефон джэмакъэм илъэс зэблэкI уахътэр зэпебзы.

Ыгу теIункIэжьи, Темыр «сыкъэдаIо» ыIуагъ.

Бзылъфыгъэ мэкъэ чаныбзэм тхьакIумэр речы:

— Бирамкъо Темыра? – къэу­пчIэ.

— Ар дэдэр ары.

— Ащыгъум, гушIуапкIэр гъэ­хьазыры, пшъашъэ уиI!..

— Опсэу, опсэу, сшыпхъу! — «Мэзагъо сыд… икъэбар?» ыIо шIоигъуагъ, ау фызэпыгъэ­фэжьыгъэп ыIощтыри, зызэри­шIыщтыри.

— Мэзагъуи дэгъу. Сэ ренэу сыкIэрытыгъ, сыфэсакъыгъ, сышъ­хьарытыгъ сыд зэхъуи, сцIэр Саид.

Темыр зимышIэжьэу телефон хэгъэнагъэу мыхъэр къызэрыIу­кIырэр дедзые, къеубытыжьы; хъурэр къыгурыIорэпышъ, адрэ медсестра хъупхъэ дэдэми чыу- сыу ыIозэ зыгорэхэр къепчъых…

Дунаими жьы къыщэжьыгъэу, рэхьатэу, фэмбэу, ос IэпIэ фыжьхэр къырегъэтIылъэхых.

2023-рэ илъэсыкIэр къехьэ марышъ! МэфэкIым игушIо шIэт зэрэкъалэу шъхьащыт.

Бирамкъо Темыр джы тамэ къыгокIагъэу псынкIэ: игумэкI мыухыжьи, игупшысэ мыщыу­хэри тезыжьыгъэх. ГушIом къырехьа­кIы, ыпкъынэ-лынэмэ псэ къагъотыжьы. Ипальто чыIухэр етIатэх, унасыпышIоным нахь фэбэгъэ ин мэхъужьа?!

КъэкIэлэжьыгъэу, сабыйкъэ­хъупIэ унэм идэпкъ лъэгъупIэ еуцолIагъэу тетхэ:

«СикIасэу, шIу слъэгъоу Мэзагъу! ШъэуитIум ауж бэрэ сы­зэжэгъэ пшъэшъэжъыер къысэптыгъэшъ, илъэсыкIэ насып ялы­­емкIэ сыпфэраз!!! — Темыр.

ЗэлъапкIэх мы унэшхо дэпкъ лъэгъупIэр джащ фэдэ бгъэгу гущыIэ фэбэ шъабэхэм, тхыгъа­бэм…

Ары, мы дунаир къэзыгъэгоIурэри, зыгъэдахэрэри, зыгъэ­насыпышIорэри сабый щхы мэкъэ зэпымыу чэфыр ары. 2023-рэ илъэсыкIэм иапэрэ мафэ, тызэрагъэгъозагъэмкIэ, къэхъугъэр апэрэу пшъэшъэ­жъый. Пшъэшъэжъыер — бзылъфыгъ, егъэжьапIэ, нэфыпс, мамыр, дэрмэн – кIахъо ыкIи хахъо. Бзылъфыгъэр лъэпкъ джэныкъом иухъумакIу, ны, ныбджэгъу-гъусэгъу, шъхьэгъусэ! Тэгугъэ илъэсыкIэр гушIогъуабэм, тхъагъом, тынчыгъэм, зэфагъэм, зэкъошныгъэм, зэгурыIоныгъэм яилъэсынэу, насып къэкIуапIэу зэкIэ цIыфлъэпкъым­кIэ щытынэу!

…Къеблагъ, къеблагъ, ИлъэсыкIэ насыпыр!

Мамырыкъо Нуриет.