Анахь чIыпIэ лъагэм тет щаир

Непэ — щаим и Дунэе маф. Адыгеим къыщагъэкIырэ щаир анахь осэ ин зыфашIыхэрэм ащыщ. Урысыем, дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащалэжьыхэрэм ягъэпшагъэмэ, зэкIэмэ анахь чIыпIэ лъагэм тетэу ар алъытэ.

Адыгеим икъушъхьэ чIыпIэу къызщыкIырэр хым ышъхьагъ метрэ 550 — 600 фэдизкIэ теIэтыкIыгъ. Мыхэм анэмыкIэу гъэ­шIэгъонэу тиадыгэ щай паекIэ къызэдгъэшIагъэхэр мы статьям къыщытэIуа­тэх.

Адыгэ щаим иплантациехэр Кавказ къушъхьэтхым и Темыр-КъохьэпIэ лъэныкъокIэ щыIэх, Мыекъопэ районым ит поселкэу Цветочнэм километрэ заулэкIэ пэчыжьэх. Гектари 6-м ехъу аубыты. Мы чIыпIэр ары ныIэп ар къызщыкIырэр, сыда пIомэ, щаим ищыкIэгъэ пстэур зыхэлъыр мыщ щыIэ чIыгур ары. ЧIыпIэу зыдэщытыми, чIыгоу къызхагъакIэрэми, чIыопсыр зэ­рэкъабзэми адыгэ щаир ад­рэхэм афэмыдэ къашIы.

Урысые научнэ-ушэтыпIэ институтэу къэгъагъэхэм ыкIи субтропическэ культурэхэм апылъыр ары щаир къэзгъэкIырэр. Щаим и Дунэе мафэ ипэгъо­кIэу ащ и Къутамэу поселкэу Цветочнэм дэтым тыкIо­гъагъ. ГущыIэгъу тызыфэхъу­гъэр научнэ IофшIэнымкIэ ащ ипащэ игуадзэу Борис Корзун.

Ащ къызэрэтфиIотагъэмкIэ, апэрэ щай куашэхэр 1938-рэ илъэсым агъэтIысхьэгъагъэх. Китай ищай лъэпкъэу «кимынь» зыфиIорэм къытекIыгъ. Лъэхъан чыжьэ горэм ар Грузием къыращи, «грузинскэ­кIэ» заджэхэрэ щай лъэпкъэу хашIыкIыгъэр ары мыщ щагъэтIысхьанэу къы­ха­хыгъагъэр, зэкIэмкIи соткитIу ра­гъэубы­тыгъагъ. 2010-рэ илъэсым институтым щай лъэпкъ 15-мэ шIуагъэу ахэлъыр къахихи, адыгэ щай лъэпкъыр ахишIыкIыгъ.

— Адыгэ щаир анахь чIыпIэ лъагэм къызэрэщыкIырэм имыза­къоу, дунаим тет щайхэм анахь «севернэкIи» алъытэ. Сыда пIомэ, къушъхьэм илъэгапIэу анахь чъыIэ хъурэм къыщыкIын елъэкIы, температурэр градус 16-м нэсэу ехыгъэ­ми иягъэ къекIырэп, ос къесэу, куашэхэр ащ ычIэгъ хъухэмэ, нахьыби ыщыIэщт. Шъыпкъэ, чъыIэ дэдэр къэгъагъэхэм ягуао, а гъэм щай зыхэпшIыкIын тхьапэхэр къыпымыкIэнхэ ылъэ­кIыщт, ау куа­шэ­хэр кIодыщтхэп, чъыIэм ыстыщтхэп. Ащ фэдэ щэIэгъэшхо адыгэ щаим зэриIэм цIыфым ипсауныгъэкIэ шIуагъэ къэзытынэу хэлъхэр нахьыбэ ешIых, — къыIуагъ Борис Корзун.

ЕтIани, адыгэ щаир IэкIэ къау­гъои, нэмыкI шIыкIэ агъэфедэ­рэп. Къутамэм ипащэ игуадзэ къызэриIуагъэмкIэ, плантациехэм адэлажьэхэрэр ыкIи тхьапэхэр къэзыугъоихэрэр нэбгырих мэхъух. Куашэм ышъхьагъ дэдэ къыщыдэчъыгъэ тхьапэхэр ары щай зыхашIыкIырэр, «флэш­кIэ» яджэх. Ахэр нахь макIэу къыпыкIэ къэс, щаим ыуасэ нахьыбэ мэхъу. Анахь лъагэу къыпыкIагъэхэм, «типсхэм», аха­шIыкIырэ щаир ары анахь лъапIэр. Илъэсым гъогогъуитIо тхьапэхэр къаугъоих. Апэрэр — жъоныгъокIэ-мэкъуогъу мазэ­хэм, ятIонэрэр — Iоныгъо-чъэпыогъухэм атефэх. Зы куашэм килограммитIу-щы къеты.

Тхьапэу къыпачыгъакIэхэр чашкэм иплъхьэу псы акIэогъа­хъокIэ щай зэрэмыхъурэр нафэ. Къэмланым дэлъэу тэ къытIукIэ­хэрэм анэгъэсыгъэныр, къызэ­рэчIэкIыгъэмкIэ, псынкIэп. Борис Корзун ащ Iофэу пылъыр къытфиIотагъ.

Фабрикэ цIыкIоу щаир къызщашIырэм IофшIэнэу чIэлъыр зэкI пIоми хъунэу IэкIэ зэшIуахы. Тхьапэу къыпачыгъэхэр къэмланхэм адэлъэу ащ къыращалIэх. Ахэр ыпэрапшIэу агъэфалэхэшъ, етIанэ псыр къакIафы, нэужым агъэгъух, агъэчэрэгъух, зэкIэмэ ауж зэхадзыжьы. IофшIэнхэм технологхэр алъэплъэх.

Щэе уцышъом ишIын екIолIа­кIэу иIэр нэмыкI. Тхьапэхэр амыгъэфалэхэу, псы стырым пахъэу къытекIырэр охътэ гъэ­нэфагъэм ахатIупщыхьэшъ, етIа­нэ агъэчэрэгъух. Ащ шIуагъэу щаим хэлъыр къызэтырегъанэ. Ары щай уцышъор псауныгъэмкIэ нахь дэгъу къэзышIырэр. ЕтIани мыщ дэжьым къыщыхэгъэщыгъэн фаер щай шIуцIэмрэ уцышъомрэ зэфэшъхьаф куа­шэхэм къапыкIэу зэраIорэр зэрэмышъыпкъэр ары. Куашэхэри, тхьапэхэри зы, ау зэфэшъхьаф шIыкIэхэр агъэфедэхэзэ къашIых.

Борис Корзун къызэриIуагъэм­кIэ, илъэсым, гурытымкIэ лъытагъэу, шIуцIэми, уцышъоми, щай килограмм 600-м ехъу къыдагъэ­кIы. Ар Урысыем ищэпIэ зэхэтышхохэм ямэкIайхэм ателъ, IэкIыб къэралхэми ащыIуагъэкIы.

— Щаим иIугъэкIынкIэ зыпари гумэкIыгъо тиIэп, — къы­Iуагъ ащ. — Адыгэ щаир илъэситIурэ щылъын ылъэкIыщт, ау ащ фэдизрэ тиIыгъыпIэхэм ачIэлъы­гъэу зыпарэкIи къыхэкIыгъэп. Мары чъэпыогъум мы илъэсымкIэ аужырэ тхьапэу къэтыугъоигъэ­хэм ахэтшIыкIыгъэм щыщ зыпари къэнагъэп, зэкIэри ащэфыгъ.

Адыгэ щаим чъыIэр зэрищыIэрэм имызакъоу, къэгъагъэ­хэр къызщыпыкIэрэ уахътэми, ар шэкIогъу-тыгъэгъэзэ мазэхэр ары, адрэхэм афэмыдэ ешIы. Тэ ар нэрылъэгъу къытфэхъугъ. КъещхыгъакIэу ыкIи чъыIэтагъэу щытыгъ нахь мышIэми, адыгэ щаир къызщыкIырэм тыдэкIоягъ. Ос телъыгъэп, къыгъэщтыгъа­гъэп, ау къалэм егъэпшагъэмэ, хэпшIыкIэу нахь щычъыIагъ. Джырэ фэдэ уахътэм зэрифэшъуашэу, чъыги, куанди пкIашъэ­хэр апытэкъужьыгъэх, тыдэ уплъагъэми шуцIэ пIоми хъущт. Ахэм щаир мыжъо лъэпкъэу «изумруд» зыфаIорэм ышъо фэдэу дэхэдэдэу къахэщы, ары пакIошъ, къэгъагъэхэр къыпыкIэнхэу ригъэжьагъ. Куашэхэр къаупкIэрэпхъухьагъэхэу тытефагъ. Борис Корзун къызэрэтиIуагъэмкIэ, ар шIокI зимыIэ Iофэу пылъхэм ащыщ.

Адыгэ Республикэм ыцIэ шIукIэ чыжьэу зыгъэIугъэхэм адыгэ щаири ащыщ. Тишъолъыр нэмыкI къыщыдагъэкIын фимытхэу ашIыгъэ адыгэ къуаем мыри 2019-рэ илъэсым къыгоуцуагъ. Урысые научнэ-ушэтыпIэ ин­ститутэу къэгъагъэхэм ыкIи суб­тропическэ культурэхэм апылъым и Къутамэу АР-м щыIэм ар къэзыушыхьатырэ тхылъыр къыратыгъ. Джы Адыгеим къыщымыкIыгъэм хашIыкIэу «адыгэ щай» зытыратхэрэр нэпцIкIэ алъытэ. Щэе шIуцIэм имызакъоу, уцышъори ащ къыхеубытэ.

Щаир имыджырыгъэкIэ гурыт шапхъэхэм адиштэным мэхьанэ иIэу ары шIэныгъэлэжьым къызэриIуагъэр. IэкIыб къэралхэм къащашIыхэрэр щысэу къыхьыгъэх. ГущыIэм пае, Индием къыщагъэкIырэ щаир мыджыр дэд, ащ фэшI нахьыбэм щэ хагъахъозэ ешъох. Китай къыщашIырэм мыджырыгъэу иIэр мэкIэ дэд. Адыгэ щаир гурыт шапхъэхэм арыт. Ары тыдэ кIуагъэми апэрэ чIыпIэр къызкIихьырэр.

Москва щызэхащэрэ къэгъэлъэгъонэу «Золотая осень» зы­фиIорэм адыгэ щаим илъэс къэс дышъэ медаль къыщехьы, щаимрэ кофемрэ я Дунэе фестивалэу къалэу Санкт-Петербург щыкIуагъэм, нэмыкI зэнэ­къо­къубэм, къэгъэлъэгъонхэм текIоныгъэр къащыдихыгъ.

— Ащ фэдэ Iофтхьабзэхэм продукцием уасэ къащыфэзышIырэ уплъэкIуакIохэм щаеу пщагъэм шIуагъэу пылъыр къафэпIотагъэкIэ икъущтэп, ащкIэ «анахь дэгъуцIэр» къыуатыщтэп. Щаеу къыращэлIагъэхэр дигустаторхэм ауплъэкIух, зэрагъапшэх. Ахэм хэшIыкIышхо фыряI. Чашкэхэм щаир къызщыдагъэкIы­гъэр атетхагъэп, номерхэр атетых ныIэп. Агу рихьыгъэу, шапхъэхэм адиштэу алъытагъэм иномер къаIорэр. Арышъ, адыгэ щаим осэшхоу къыфашIырэр къэтщэфырэп ыкIи къэтлъэIуфэрэп, ежь къылэжьыгъэу къыраты, — къы­Iуагъ Борис Корзун.

ХЪУТ Нэфсэт.

Сурэтхэр Артур Лаутеншлегер тырихыгъэх.