Абрэджхэм язэхахь

ШэкIогъум и 13-м телепроектэу «Лъапсэ» зыфиIорэм дэлажьэхэрэм яIофшIэн Щынджые щылъагъэкIотагъ. А мафэм къуаджэм анахь лIэкъошхоу дэсмэ ащыщхэу Абрэджхэр, ЛIэхъусэжъхэр, Трахъохэр зэрэугъоигъэх.

Абрэджхэм сэ сыряпхъорэлъфыти, ахэм язэIукIэгъу сыхэ­лэжьэнэу сырагъэблэгъагъ. Аб­рэджхэу зэрэугъоигъэхэр Iофыгъо зэфэшъхьафхэм атегущыIагъэх: лъэкъуацIэм икъэ­хъукI, икъежьапI, лIэкъо тамыгъэр, къуаджэм апэрэ Абрэдж уна­гъоу дэсыгъэхэр, непэ къуаджэм щыпсэухэрэм япчъагъ, нэмыкI­хэри.

Сыд фэдэрэ лIакъо пштагъэми, ар куп-купэу гощыгъ. Унагъо пэпчъ ижъыкIэ къыщегъэжьа­гъэу лъэпсэ гъэнэфагъэ горэм къыщежьэ. Ар зытекIыгъэ анахьы­жъэу лъапсэр къызщежьагъэм ыцIэкIэ ащ текIыгъэ бынхэм непэ къызнэсыгъэми яджэх. Джащ фэдэу Абрэджхэми унэгъуацIэхэр яIэх. Ахэр: Афыпсыпэ Абрэджхэр, БатIэбын, Бы­лымбын, Быцэбын, Къэсыбын, Къонахьыкъохэр, Лаукъотыубын, МыцIыкIубын, НэшъуцIыкIубын, Рахъукъохэр, Салымчэрые­къохэр, ТIатIэмбын, Хьаджумарэбын, Шэуджэнбын, Шъэофыжьбын. Мыщ фэдэ унэгъоцIэ зэ­фэшъхьафхэр зиIэхэм ялъэпсэ къежьапIэ лIэужитфым щегъэ­жьагъэу блым нэсэу зыгъэунэфыгъэхэр ахэтых. Унагъохэм лIэкъо чъыгхэр яIэх, а пстэури яныбжьыкIэхэм зэранагъэсыщтым, зэрагурагъэIощтым пы­лъых. Ащ уимыгъэгушIон плъэ­кIырэп.

Тызэрэщыгъуазэу Абрэдж лIакъор лIэкъошхохэм ащыщ. Щынджые унэгъо 50-м ехъу щэпсэу. Ахэр АдыгеимкIэ Тэхъу­тэмыкъое, Шэуджэн районхэр ары анахьэу зыщыпсэухэрэр. Абрэдж Аюбэ къызэриIуагъэмкIэ, къуаджэу Афыпсыпэ къыщы­хъугъ, щеджагъ, ау ахэм алъапсэ къызщежьэрэр Щынджый. Архив зэфэшъхьафхэм документхэм ащылъэхъу, нахьыжъхэм заIуегъакIэ, илIэкъо чъыг Iоф дешIэ. Аюбэ ыгъэунэфыгъ ылъапсэ къызщежьэрэр: ар Абрэдж Хьа­хъужъуажъу, 1835-рэ илъэсым къэхъугъ ыкIи 1892-м идунай ыхъожьыгъ. Абрэдж Хьахъу­жъуажъу текIыгъэ бынхэр зэкIэ ыгъэунэфыгъэх пIоми хъущт, ау джы непэ къызнэсыгъэми уп­чIэхэр иIэх, ахэм Iоф адешIэ. Аюбэ зэIукIэм лъэпсэ куу зиIэ ыкIи шъхьэпэ бырэбэ дахэ зиIэ лIэкъо чъыг къырихьылIагъ. ИшIэныгъэкIэ цIыфхэм адэго­щагъ. Аюбэ къыхигъэщыгъ джырэ лъэхъан къуаджэу Афыпсыпэ Абрэдж унэгъо 16 зэрэщыпсэурэр.

Шапсыгъэ шъолъыр Абрэдж унагъоу щыпсэурэри макIэп. IэкIыб къэрал зэфэшъхьафхэми унэгъуабэ ащэпсэух. Тыдрэ чIы­пIэ псэупIэ афэхъугъэми, алъэ­къуацIэ итхыкIэ зэблэухэр иIэми (Абреч, Абрегова, Абредж), ахэр зэкIэ зэзыпхыжьэу, зы лIэкъошхо зышIыхэрэр Абрэдж лъэкъуа­цIэр ары.

2017-рэ илъэсым Бырсыр Батырбыйрэ ащ ишъхьэгъусэу Сафиятрэ къыдагъэкIыгъэ убых— адыгэ — урыс гущыIалъэм къы­зэрэщатхырэмкIэ, Абрэджхэр убыххэу ары.

Абрэджхэм язэIукIэ гъэшIэгъо­нэу рекIокIыгъ. Абрэдж Симэ зэгъэпшэн зэфэшъхьафхэр къы­шIыгъ. Тыркуем ис Абрэджхэмрэ Адыгэ хэкум щыпсэурэ Абрэдж­хэмрэ къатегущыIагъ. Тыркуем Абрэдж лIакъом зыдырихыжьыгъэгъэ лIэкъо тамыгъэми игугъу къышIыгъ. Симэ ятэу Абрэдж Рэмэзан ятэжъэу Абрэдж Быцэ къыщегъэжьагъэу лIэкъо чъыгэу Барцо Рустам афызэхигъэуцуагъэм узеплъыкIэ, Быцэ нэбгыри 163-рэ текIыгъэу ары.

Абрэдж лъэкъуацIэм къэбарэу пылъым сэри бэрэ Iоф дэсшIагъэу щыт. ЗэрэзгъэунэфыгъэмкIэ, лъэкъуацIэу Абрэджыр апэ­рэу тхыгъэхэм къазщыхафэ­рэр я XIXрэ лIэшIэгъур ары. 1861-рэ илъэсым Урысыем крепостной правэм кIуачIэ щыримыIэжьы зэхъум, лэжьэкIо къызэрыкIуабэмэ лъэкъуацIэу Абрэджыр ахьы хъугъагъэ. Ар арэущтэу зыкIэхъугъагъэри къэ­нэфагъ: нахьыпэм Урысыем щырекIокIыщтыгъэ кIэтхыкIы­жьынхэм Абрэджыр цIэ тедзэу бэрэ къащыхафэщтыгъ, ау нэ­ужым а цIэхэр документхэм лъэкъуацIэу аратхэу аублагъ.

Нумерологием зэригъэунэфырэмкIэ, Абрэджхэм яцифрэ шъхьаIэр 7, ар мафэу алъытэ. Мы цифрэм изехьакIохэр гущыIэгъу зыпшIыхэкIэ, ягущыIэ лъыхъужьхэу щытэп. Ахэр ренэу шIэныгъэ зэрагъотыщтым кIэгуIырэ цIыфых. Ахэм пшъэры­лъэу зыфагъэуцужьыгъэ горэ къадэхъуным пае ягъогу хьы­лъэу бэрэ мэхъу, бэри хэукъохэу къыхэкIы, ау рахьыжьэгъэ, ра­хъухьэгъэ Iофыр кIэм намыгъэсэу гупсэфхэрэп. Абрэджхэр цIыфэу зыхэтхэм, зыдэпсэухэрэм псынкIэу агурэIох, зэзэгъыныгъэ азыфагу илъэу мэхъу, ау къы­хэкIы зэпэчыжьэ хъухэуи. Ащ фэдэу къызщыхэкIырэм ахэр ащ лъэшэу ыгъэгумэкIыхэрэп, сыда пIомэ ежьхэм зыдашIэжьы цIыф хьалэлхэу ыкIи гукIэгъухэу зэрэщытхэр. ЦIыфыр гумэкIыгъо ифагъэмэ, ебгъукIохэрэп. Ау къы­хэкIы яхьалэлныгъэ текIо­дэжьхэуи.

Абрэджхэм унагъо ашIэным дэгуIэхэрэп. Унагъом игъэпсын шъырытныгъэ хэлъэу, гуIэн Iоф къыхэмыхьэу, екIолIэкIэ гъэнэфагъэ хэлъэу шъхьэгъусэу яIэщтыр къыхахы. ЯкIэлэцIыкIухэм, адыгэхэм зэряхабзэу, шIулъэ­гъоу афыряIэр шъхьэихыгъэу къагъэ­лъагъорэп. Абрэджхэм еджагъэ­хэр бэу къахэкIыгъ. Ахэр кIэлэегъаджэх, врачых, инженерых, следователых, цIыф къызэрыкIо гукIэгъух, хьалэлых. Ахэм анахь шэн дэгъоу къахэбгъэщын плъэ­кIыщтхэр: IофшIэкIошхох, щэIэгъэшхо ахэлъ, пшъэрылъэу зыфашIыжьырэр амыгъэцакIэу ыуж икIыжьхэрэп.

Абрэдж Алик «Щынджые быгъум иорэд» зыфиIорэм къэбарэу пылъыр къыIотагъ. Къе­кIолIагъэхэм упчIэу яIэхэм джэ­уапхэр аритыжьыгъ.

БгъэшIэгъон фэдиз икъоу Абрэджхэм язэхахьэ къырагъэб­лэгъагъ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым истудентэу Барцо Рустам. Ар кIэлэ ныбжьыкI нахь мышIэми, зэхэшIыкI кууи, гулъытэ чани зиIэ кIал. Барцо Рустам тарихъ проектэу «Черкесская гениалогия» зыфиIорэм ипащ. Адыгэ хэкум ит чылагъохэм апылъ къэбархэр къеугъоих, ахэм ащы­псэурэ лIэкъо зэфэшъхьафхэм заIуегъакIэ, алъэкъуацIэхэм, ацIэхэм якъэхъукIэ алъэплъэ, архив документ гъэшIэгъонхэр къегъотых. ГъэшIэгъон дэдэу Щынджые итарихъ щыщ пычыгъохэр къыIотагъэх. КъыIаутэрэм лъапсэ иIэу, узIэпищэу гъэпсыгъэ. Рустам зэригъэунэфыгъэмкIэ, нахьыпэм Щынджые щыпсэущтыгъэ унэгъуабэхэм алъэкъуа­цIэхэр (урысыбзэкIэ тхыгъэхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыжьыгъ) мыщ фэдэх:

Супако — ШIупакIо, Гайжок — Гъэижъэкъу, Тлечас — ЛIыкIас, Мазешук — Мызэщыкъу, Казиек — Къазыекъу, Тлипц — ЛIыпцI, нэмыкIхэри. Ау непэ мыхэм афэдэ лъэкъуацIэ зыхьырэ уна­гъохэр къуаджэм зэрэдэмысыжьхэр гухэкI. Непэрэ мафэхэм къуаджэм щыпсэурэ унагъохэу Къушъэкъохэр, Пра­тIэкъохэр, Пщыбэкъохэр, архивым къызэрэхигъотагъэмкIэ, оркъ лIакъохэу щытыгъ.

Рустам рихьыжьэгъэ Iофыр псынкIэ къыфэхъунэу, гулъытэу, гуетыныгъэу иIэм къакIимычэу лъэпкъым фэлэжьэнэу фэтэIо.

Абрэдж лIакъом зэхищэгъэ зэIукIэгъур дахэу рекIокIыгъ, къекIолIагъэхэм рэзэныгъэ хагъотагъ. ЗэкIэми ягущыIэхэм къащыхагъэщыгъ къэралыгъо телерадиокомпанием «Адыгеим» иIофышIэхэу Беданыкъо Замирэ, Никанов Александр, Шъэджэшъэ Азамат лъэшъэу зэрафэразэхэр. Мыхэм зыгъэпсэфыгъо мафэхэм яшъыпкъэу техынхэр къоджэ зэфэшъхьафхэм ащашIыгъэх.

Зэхахьэм къыщыгущыIа­гъэхэм къыхагъэщыгъ къуаджэм пэщэныгъэ дызезыхьэщтыгъэу, непэ Адыгеим и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатэу хадзыгъэ ПщыукI Алийрэ непэ ащ ипащэу ЕмтIылъ Аслъанбыйрэ зэрафэразэхэр. Сыд фэдэрэ лIакъуи телевидением затырехым, мы кIалэхэр ренэу ахэм ягъусагъэх, цIыфхэри дахэу зэращагъэх.

Лъэш дэдэу зыфэразэхэу хагъэунэфыкIыгъэр мы телепроектэу «Лъапсэ» зыфиIорэр зигукъэкIэу, зимылъкуи шъхьас имыIэу хэзылъхьэрэ адыгэ кIалэр ары. А кIалэм имылъкуи хахъо фэхъунэу, псауныгъэ пытэ иIэнэу, адыгэ лъэпкъым идахэ аригъаIоу, адыгэхэр зыфэдэхэр зымышIэхэрэм аригъашIэу илъэсыбэрэ псэунэу фэлъэIуагъэх.

Абрэджхэм язэхахьэ къекIо­лIэгъэ нахьыжъхэм къаIотэгъэ къэбархэм ямэхьанэ ныбжьыкIэхэм анэсыгъэу къысщэхъу, зынэмысыгъэ горэ къахэкIыгъэ­ми, сицыхьэ телъ ахэм гупшысэ горэ ашъхьэ къызэрэрагъэдзагъэм. Арышъ, мыщ фэдэ зэIукIэгъухэр, зэхахьэхэр пIуныгъэ-гъэ­сэныгъэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ ыкIи шIогъэшхо къэзытыщт Iофы­гъох.

Абрэджхэм ялIэкъо чъыг лъап­сэ нахь куу хъунэу, ячъыг шъхьа­пэ нахь зиушъомбгъунэу афэтэIо.

КIэсэбэжъ Нэфсэт.
ШIэныгъэхэм зыщахагъэхъо­рэ Адыгэ республикэ институтым иIофышIэ шъхьаI.