Лъэшэу агъэлъэпIэрэ академикыр

Урысые ыкIи советскэ наукэм ылъапсэ зыгъэуцугъэу, зэрэдунаеу зы­цIэ щыIугъэу, шIэныгъакIэхэр зэрагъэгъотынхэм ягъашIэ зэрэщытэу езытыгъэхэм ащыщ Николай Вавиловыр. ШэкIогъум и 25-м ар къы­зыхъугъэр илъэси 135-рэ хъугъэ.

Московскэ мэкъумэщ институтым истудентэу, ныбжьыкIэ дэдэу ащ дневник ытхэу ригъэ­жьэгъагъ. НэкIубгъохэм ащыщ щитхыгъагъ: «ШIэныгъэхэм сакIэхъопсы. Джары сигъашIэкIэ пшъэрылъ шъхьаIэу къы­хэсхыгъэр. СапэкIэ къикIырэ уахътэм сицыхьэ телъ, инэу сыщэгугъы. ГъашIэм «шъэфэу» хэлъхэр къыхэзгъэщыхэзэ, гъэ­псыкIэ (системэ) гъэнэфагъэ ахэслъхьанэу, цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэнымкIэ ахэр згъэфедэнхэу сыфай. СэрыкIэ ащ къикIырэр дэгъоу ущыIэныр ары».

Н. Вавиловым зыкIэхъопсыщтыгъэ пстэури къыдэхъугъ. Ар ботаникыгъ, химикыгъ, биологыгъ, селекционерыгъ, генети­кыгъ, къэралыгъо ыкIи общественнэ IофышIэкIуагъ, СССР-м шIэныгъэхэмкIэ и Академие иакадемикыгъ, я 30 — 40-рэ илъэсхэм ВАСХНИЛ-м ипрезидентыгъ. Наукэр зыгъэбэгъогъэ цIыф Iушхэу ащымыгъупшэжьыщтхэм ащыщ.

Николай Вавиловым игъа­шIэ мыкIыхьагъэми, къэралыгъо зэ­фэшъхьаф 64-рэ къыкIухьагъ, шIэныгъэлэжь инхэу шъхьэкIафэ зыфашIыхэрэм аIукIагъ, ялабораториехэм Iоф ащишIагъ. Селекционер ныбжьыкIэр IофшIэным ыгу етыгъэу наукэм къызэрэхахьэрэр ягопагъ. ЫнаIэ атыридзэзэ къэкIырэ лъэпкъхэр къызэрэхигъэщыхэрэ шIыкIэхэр ашIогъэшIэгъоныгъэх.

Академикым игъэхъагъэхэр зэкIэ къэтхыхьэгъуай, непэ нахь къыхэдгъэщы тшIоигъор Кав­казым Iофэу щишIагъэр ары. КъэкIыхэрэмкIэ Всесоюзнэ ин­ститутым пащэу еIэфэкIэ ащ икъутамэхэр Кавказым къы­щызэIуахыгъагъэх, ахэм Мые­къуапэ, Краснодар краим, Абхъазым ащыIэ отделениехэр ахэтыгъэх.

Н. Вавиловыр апэу Кавказым къызехьэм илъэс 22-рэ ыныбжьыгъэр. ИчIыопс, къы­щыкIыхэрэр ыгу рихьыгъагъэх. Бэрэ къэкIуагъ, ушэтынхэр ща­шIыщтыгъэх, ежь-ежьырэу къэ­кIыхэрэмрэ апхъыгъэу къэкIыгъэ культурэхэмрэ алъыплъэщтыгъ.

ИкъэкIогъухэм ащыщ Н. Ва­виловым къыIогъагъ: «Зэрэдунаеу къыщыкIырэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэмрэ ежь­-ежьырэу къэкIыхэрэмрэ яколлекцие институтым и Мыекъо-пэ отделениеу иIэр ары зы­щы­зэрэгъэуIугъэнхэ фаер». Сад­лэжьхэм апае Лондон 1930-рэ илъэсым щызэхащэгъэгъэ Дунэе конференцием къыщыгущыIэзэ а гупшысэм къыфигъэзэжьыгъагъ.

Нэужым Кавказым щай куан­дэхэр къыщыкIынхэ зэрилъэкIыщтыр къыхигъэщыгъагъ. Батуми щыIэ селекционнэ станцием щыкIогъэ зэIукIэгъум къекIолIэгъэ пстэумэ ар зэхахыгъагъ.

Щаим икъэгъэкIын Адыгеим икъушъхьэтхыхэм ащарагъэ­жьэгъагъ, ау Хэгъэгу зэошхом илъэхъан куандэхэр IыгъэкI хъухи, хэкIодэжьыгъагъэх. Мы лъэхъаным Адыгеим щай дэ-
гъу къыщагъэкIэу щырагъэжьэжьыгъ, ащ рагъэубытырэ чIыгум илъэс къэс зырагъэушъомбгъу.

Николай Вавиловым Кавказым нахь дэгъоу къыщыбгъэкIын плъэкIыщтхэр зэригъэшIэнхэм ыкIи чIыгулэжьхэм анигъэсынхэм апае институтым иIофы­шIэхэм анэмыкIэу ушэтыпIэ станциехэу къызэIуахыгъэхэм япащэхэри экспедициеу зэхищэхэрэм къаригъэблагъэщты­гъэх. Ушэтынэу ашIыгъэхэр зэ­фахьысыжьхэ зыхъукIэ, гъа­жъор, коцыр, хьэр, хьамцIыир анахь дэгъоу зыщыбагъохэрэ чIыпIэу чIышъхьашъом тетхэм Кавказыр ахилъытэщтыгъ.

Мыекъопэ станцием щашIыгъэ ушэтынхэм къагъэлъэгъо­гъагъ къушъхьэтхыхэм мыIэрысэ, къужъы, чэрэз, къыпцIэ, абрикос, персик анахь лъэпкъ дэ­гъухэр зэращыбэгъощтхэр. Нат­рыфыр, коцыр, кIэпыр, хэтэрыкIхэр, ежь-ежьырэу къэ­кIырэ кизилыр, пхъэгулъыр, хьа­мышхунтIэр, маркIор, пырэжъыер гектаришъэхэм ащыбэгъонхэм зэрэтегъэпсыхьэ­гъагъэхэр Н. Вавиловым ренэу къыхигъэщыщтыгъ.

ВАСХНИЛ-м ипэщэфэкIэ ­хэгъэгум научнэ учреждении 150-рэ къыщызэIуахыгъ. Ежьым монографиеу 10, научнэ Iоф­шIагъэхэу 300, письмэ мин 40 фэдиз, тхылъ 28-рэ ытхыгъэх. ИгъашIэ ызыныкъор экспеди­циехэм ащигъэкIуагъ. IэкIыб хэгъэгухэм яшIэныгъэлэжь цIэ­рыIохэм рагъэблагъэхэзэ Францием, Японием, США-м, Германием, Тыркуем, Афганистан, Алжир, нэмыкIхэми ащыIагъ. Ахэр къызэрилъэгъугъэхэр арэп ащ гухахъо зыхихыщтыгъэр, дунаим гъаблэ къытемыхъу­хьаным пае хэгъэгу зэфэшъхьафхэм къащыбгъэкIын плъэ­кIыщт культурэхэр зэрэзэри­гъашIэщтыгъэхэр, ячылапхъэхэр къызэрэзыдихьыщтыгъэхэр ары.

Николай Вавиловым иIоф­шIэгъухэм къешъугъунхэр къа­хэкIыгъэх. 1940-рэ илъэсым Ук­раинэм экспедицием щыIэу ар аубытыгъагъ. Мэкъумэщ хъызмэтым зыкъегъэIэтыгъэным пэшIуекIоу ыкIи изэрар регъэ­кIэу аIуи И. Сталиным къэбар нагъэсыгъагъ. Саратов дэт хьа­псым чIэсыгъ, сыхьат 400 фэдизрэ къеупчIыгъэх, сыхьат 1700-рэ пцIыхэр къызэрэтыралъхьагъэр ариIуагъ. Къин рагъэлъэгъугъ, нэужым укI тыралъхьэгъагъ. СССР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ инароднэ комиссар игодзагъэу В. Н. Меркуловым лъэIу тхылъ СССР-м и Апшъэрэ Хьыкум фигъэхьыгъагъ. Нэужым укIыр илъэс 20-кIэ зэблахъу­жьыгъагъ, ау ащ ишIуагъэ къэ­кIожьыгъагъэп. 1943-рэ илъэсым Н. Вавиловыр гъаблэм къыхэкIэу хьапсым чIэлIыхьагъ. Ихьадэ зыдэщыIэр иIахьыл благъэхэм ашIэрэп, иIофшIа­гъэхэр зэкIэ агъэстыгъагъ, имылъку хабзэм Iихыгъагъ.

Илъэс 20 тешIагъэу ар зэ­раухыижьыгъэр зэрыт тхылъ ишъхьэгъусэ къыфагъэхьыгъагъ.

Николай Вавиловым ыцIэ къэкIырэ лъэпкъ 19-мэ, Памир имылылъэхэм ащыщ, апшъэрэ еджэпIэ зэфэшъхьафхэм афаусыгъ.

Саратовскэ къэралыгъо университетэу Н. И. Вавиловым ыцIэ зыхьырэм щызэхащэгъэгъэ экспедициеу 2017-рэ илъэсым Кавказым къэкIогъагъэм хэтыгъэхэр Мыекъопэ ушэтыпIэ станциеу Н. Вавиловыр ахэтэу агъэпсыгъагъэм щыIа­гъэх. Станцием имузей агу ри­хьыгъ, академикыр зэращымыгъупшэрэр ягопагъ.

Ащ фэдэ цIыф Iуш дэдэхэр бэрэ къэхъухэрэп, ахэм ацIэхэр цIыфхэм егъашIэм агъэлъапIэх.

Шъаукъо Аслъангуащ.