Къулыкъум итарихъ къызщежьэрэр

СССР-м и Апшъэрэ Совет иунашъо къыпкъы­рыкIыхэзэ милицием и Мафэ 1962-рэ илъэсым къыщыублагъэу хагъэунэфыкIы, ау офи­циальнэу ар заштагъэр 1980-р ары.

Илъэс къэс, шэкIогъум и 10-м, общественнэ рэхьатны-гъэр къэзыухъумэхэрэм, бзэ­джэшIагъэхэр къычIэзыгъэщы­хэрэм ыкIи ахэм апэуцужьхэрэм афэгушIох, рэзэныгъэ гущыIэхэр апагъохых.

Мы мафэм агу къагъэкIыжьых къулыкъур ахьызэ хэкIодагъэ­хэр. Джащ фэдэу къулыкъу­шIэхэм тын лъапIэхэр афагъэшъуашэх.

1917-рэ илъэсым мэзай революциер къемыжьэзэ, поли­циер милициекIэ зызэблахъу зэманым мыщ епхыгъэ къулы­къухэр Пшызэ щагъэпсыгъагъэх.

Мыекъопэ милицием иотделение апэрэ пащэу иIагъэр большевикэу И. Гридасовыр ары. 1922-рэ илъэсым мэзаем къыщыублагъэу Мыекъопэ милицием иотделение шъолъыр къэлэ милицием хахьэщтыгъэ.

Адыгэ автоном хэкур за­гъэпсыгъэм къыщегъэжьагъэу Адыгеим имилицие Iоф ешIэ. 1922-рэ илъэсым шышъхьэIум и 10-м РСФСР-м и ВЦИК ыкIи Пшызэ — хы ШIуцIэ хэку исполкомым и Протокол язэхэсыгъоу щыIагъэм шъолъыр Горскэ милициер Адыгэ хэку милициекIэ зэблахъугъ.

Адыгэ хэку милицием апэрэ пащэу иIагъэр ХьакIэмзые щыщ, илъэс 31-рэ зыныбжьыгъэ Биданэкъо Махьмуд Алхьаз ыкъор ары. Апэрэ Дунэе заом хэлэжьэгъэ М. Биданэкъор 1916-рэ илъэсым къауIэгъагъ. 1921-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 15-м къыщегъэжьагъэу Горскэ милицием ипащэу Iоф ышIагъ. Хэку милицием иштат бэ хъущтыгъэп, зэкIэмкIи Iоф щызышIэщтыгъэр нэбгыри 125-рэ ныIэп.

Арэу щытми, Адыгэ хэку милицием М. Биданэкъом бэрэ пэщэныгъэ дызэрихьанэу хъугъэп. 1922-рэ илъэсым Адыгэ автоном хэкум и Президиум иунашъокIэ ар хэку дзэ комиссарэу агъэнафэ.

Хэгъэгу зэошхор къызежьэм пыим пхъашэу пэуцужьыгъэнымкIэ ыкIи текIоныгъэр къыдэхыгъэнымкIэ советскэ милицием иIахьышхо хишIыхьагъ. 1941-рэ илъэсым Адыгеим ими­лицие икъулыкъушIэ мин пчъагъэ фронтым кIуагъэх. Зэхэщэн IофшIэнхэм алъэны­къокIэ Дзэ Плъыжьым IэпыIэгъушIу фэхъугъэх, япшъэрылъхэр дэх имыIэу агъэцэкIагъэх.

1992-рэ илъэсым жъоныгъуа­кIэм и 18-м къыщегъэжьагъэу АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ хъугъэ. Хэгъэгу кIоцI къулыкъум апэрэ минист­рэу иIагъэр милицием игенерал-майорэу Владимир Михненкэр ары. Министерствэм икриминальнэ милицие иапэрэ пэщагъэр милицием иполковникэу Цужъ Рэмэзан, общест­веннэ рэхьатныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ пащэу агъэнэфагъэр полицием иполковникэу Александр Сидоровыр, кадрэхэмкIэ отделым ипэщагъэр милицием иполковникэу Нэхэе Юр, следственнэ гъэIорышIапIэм ипэщагъэр юстицием иполковникэу Иманкъул Рэджыб, тылымкIэ къулыкъум ипащэу агъэнэфэ­гъагъ милицием иполковникэу Гъащтэ Ауес.

АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ загъэпсыгъэр Советскэ Союзыр зызэхэзы­жьыгъэ уахътэм тефагъ. Ащыгъум хэгъэгум социальнэ-политическэ зыпкъитыныгъэ илъыгъэп, лъэпкъ зэгурымыIоныгъэ­хэр щыIагъэх, экономикэм изы­тет къеIыхыгъагъ.

АР-м хэгъэгу кIоцI къулы-къум игъэпсын ветеранхэм яIа­хьы­шхо хашIыхьагъ. Ахэм ащыщых: ХъутIыжъ Азмэт, Мамые­къо Ким, Николай Лозовский, Александр Курганниковыр, Сэ­къурэ Нурбый, Николай Киселевыр, Хьаткъо Налбый, Фрол Лазаревыр, нэмыкIхэри.

Ветеран организацием хэтхэр республикэм ихэгъэгу кIоцI къулыкъу иIофышIэхэм чанэу IэпыIэгъу афэхъух, ахэр нэбгырэ мин 500-м ехъух. Къулыкъу­шIэхэм яхэгъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэм ыкIи ветеранхэр социальнэу къэухъумэгъэнхэмкIэ организацием Iофышхо ешIэ.

Мы мафэхэм АР-м хэгъэгу кIоцI къулыкъум ыкIи дзэ кIоцI­хэм яветеранхэм я Совет итхьа­мат ХъутIыжъ Азмэт Къэншъао ыкъор. Министерствэм иIофшIэн ар чанэу хэла­жьэ, ветеранхэм ящыIэкIэ-псэу­кIэ нахьышIу шIыгъэным пылъ.

Темыр-Кавказ шъолъырым къулыкъур щахьызэ лIыблэнагъэ къызхэфэгъэ нэбгыри 160-мэ ведомственнэ ыкIи къэралыгъо тынхэр афагъэшъошагъэх.

Адыгэ Республикэм къулы­къур щахьызэ къахэщыгъэхэри щыIэх. «ЛIыхъужъныгъэм иорден» къыфагъэшъошагъ Тырку Казбек. Урысыем и МВД Тэ­хъутэмыкъое районымкIэ иотдел иуполномоченнэ участковэ 2007-рэ илъэсым мэзаем и 1-м бзэджашIэм пэуцужьыгъ. Шъэ­жъыемкIэ бзэджашIэр къулы­къушIэм бэрэ къыхэпыджагъ нахь мышIэми, ар къызэтыригъэуцон ылъэкIыгъ. Лъыр къыкIэчъэу метрэ 300 фэдизрэ бзэджашIэм лъычъагъ. Нэужым икъарыу къызэримыхьыжьыщтыр къызыгурэIом, иIофшIэ­гъухэм макъэ аригъэIугъ ыкIи бзэджашIэр къаубытыгъ. Ми­лицием иIофышIэу К. Тыркум иIофхэр хьылъэу сымэджэщым ащагъ, операциитIу пэкIэкIыгъ.

Джащ фэдэу дунаир зыщырэхьатым къулыкъур ахьызэ бзэджашIэхэм апэуцужьыгъэхэ Батмэн Хьачзэф, Гъомлэшк Нурдин, ЛIыIужъу Руслъан, Хьа­кIэко Джанхъот, Александр Бондаренкэр, Сапый Олег, Андрей Тимченкэр, Валерий ­Хмелявскэр, Павел Березиныр, Игорь Приходько, непэ псаоу къытхэтыжьхэп, ау ахэр егъа­шIэм тыгу илъыщтых.

Ащ нэмыкIэу Темыр-Кавказ шъолъырым къулыкъур щахьызэ Адыгеим иполицие исводнэ отрядхэм якъулыкъушIэхэр фэ­хыгъэх. Ахэр: К. Канищевыр, Андрей Ухоренкэр, Вячеслав Мильшиныр, Чэркае Юр, Казим Бейдуллаевыр, Александр Кузнецовыр, Вячеслав Кравцовыр, Артем Гармаш.

Непэ щытхъу хэлъэу ведомст­вэм пэщэныгъэ дызэрехьэ Олег Безсмельницыным.

Мы сэнэхьатым зищыIэныгъэ гъогу езыпхыгъэ пстэуми, ана­хьэу ветеранхэм, ямэфэкIыкIэ тафэгушIо. Гъэхъагъэхэр ашIынхэу, щыIэкIэшIу яIэнэу тафэ­лъаIо.

КIарэ Фатим.