ШIэжьыр кIосэщтэп

БэмышIэу ветеранхэмрэ ныбжьыкIэ купрэ зэгъусэхэу 1942 – 1943-рэ илъэс­хэм къушъхьэу «Лэгъо-Накъэ» дэжь лъыгъэчъэ заоу щыкIуагъэр, пыир зэкIафэнэу зэрэрагъэжьэгъагъэм икъэбар агу къагъэкIыжьынэу ыкIи а чIыпIэхэр зэрагъэлъэгъунхэу кIогъагъэх. Мыщ дэ­жьым къыщаукIыгъэ зэолIхэм ясаугъэтхэр агъэ­къэбзагъэх.

Мыекъопэ патриотическэ клубэу «Вертикалым» ыкIи Джэджэ районым илъы­хъокIо отрядэу «Рубежым» ахэт ныбжьыкIэхэр ягъусагъэх. Заор зыщыкIогъэ псэупIэу Черниговскэм дэс Павел Зениныр IэпыIэгъу къафэхъугъ.

Я 9-рэ къушъхьэ-щэрыокIо дивизием хэтыгъэхэу нэмыцхэм язаохэзэ фэхыгъэ­хэм саугъэт афэгъэуцугъэныр ары япшъэ­рылъыгъэр.

Пыим текIуагъэх

1943-рэ илъэсыр къызихьагъэр тхьамэфищ хъугъагъэ. Щылэ мазэм и 19-м нэмыц батальоныр къушъхьэ псыхъоу Цыцэ къызэпырыкIи, я 9-рэ къушъхьэ-щэрыокIо дивизием къытебэнагъ. Ау тизэолIхэр къэщтагъэхэп, куо мэкъэшхоу «Ура-р» апэ итэу, яштыкхэр гъэIагъэхэу зэпэуцужьым зыхадзагъ. Сапер къазгъыр­хэмрэ штык шъэжъыехэмрэ зыIыгъыхэри ахэтыгъэх, зыми къымыгъащтэхэу фашистхэр зэхаукIэщтыгъэх.

ТидзэкIолIхэр зышъхьасыжьыщтыгъэ­хэп, зы лъэбэкъукIи къызэкIэкIуагъэхэп, ау бгъуитIумкIи чIэнагъэу ашIыгъэр бэ. Тэтыеу нэбгырэ 70-рэ фэхыгъэ, нэмыц нэбгырэ 300 ос кIыIум телъыгъ. Батальоным щыщэу къэнагъэхэм «сынэ-сып­сэ» аIозэ агъэзэжьыгъ, ау къызэцэкъэкIы­жьыщтыгъэх.

Мы чIыпIэр ары Гитлер идзэ утемыкIошъунэу зэраIорэр зэрэпцIыр къызыщынэфагъэр. Ягухэлъ шIойхэр къадэмыхъугъэхэми, зэкIакIохэзэ шъофым ит медсанбатым чIэлъ зэолIхэу уIэгъэ хьы­лъэ зытелъхэмрэ ахэм къадекIо­кIыхэрэ санитаркэ ныбжьыкIэхэмрэ аукIыгъагъэх.

ПсэупIэм дэсхэм ахэр ыужрэ мафэм къаугъоижьыгъагъэх, ау агъэтIылъыжьынхэу хъугъагъэп. Ахэр зыдэщылъыгъэхэ чIыпIэр шакIоу Андрей Башкорьян къыгъэлъэгъугъ.

КIымэфэ пчэдыжь чъыIэр тизэолIхэм алъыкIэ гъэшъокIыгъагъэ. Мы мафэр ары (щылэ мазэм и 20-м, 1943-рэ илъэсым) Адыгеир шъхьафит ашIыжьыным зыфежьэгъагъэхэр.

Сыдэу зызашIи фашистхэм къагъэзэжьын алъэкIыгъэп. Къэнагъэхэр чъыIэм ыгъэщтыгъэхэу, ящыгъынхэр цунтхъагъэ­хэу, ашхыщтыр аухыгъэу, ау агухэр мыкIодыгъэхэу Мыекъуапэ кIощтыгъэх.

Нэмыцхэр тизэолIхэм къалъыплъэщтыгъэх, якъухьэлъатэхэр къашъхьарыбыбэхэзэ, мафэ къэс къяощтыгъэх. Джащ фэдэ хьазабым хэтхэу тицIыфхэм Кавказыр къагъэгъунагъ.

АмыгъэтIылъыжьы­гъэхэр

Пыир къэзымыгъэкIогъэ лIыхъужъхэу шъофым къинэгъагъэхэм къарыкIуагъэр тшIэщтыгъэп. Заор зыуцужьыгъэр илъэс 30 хъугъэу Мыекъопэ мебелышI фабрикэу «Дружбэм» Iоф щызышIэрэ комсомольцэхэм алъыхъокIо отряд зэхащэгъагъ. Бэрэ алъыхъугъэх, нэужым дивизием хэтыгъэ Иван Дмитриевыр къагъоты­гъагъ. Ащ хъугъэр къафиIотагъ: «Я 9-рэ къушъхьэ-щэрыокIо дивизием пыим утын зырехым, нэмыц пулеметхэм зэпамыгъэоу щэхэр къыттыратакъоу рагъэжьэгъагъ. КъауIагъэу ыкIи къаукIыгъэу ос кIыIум телъыгъэр бэ. Нэмыцхэм тшъхьэ къытагъэIэтыщтыгъэп, чэщ реным щэIу макъэхэр зэхэтхыгъэх.

Я 36-рэ къушъхьэ-щэрыокIо полкыр, я 9-рэ ыкIи я 31-рэ дивизиехэр къэнэгъагъэх. Я 193-рэ ыкIи 1329-рэ полкхэм къушъхьэр къаухьи, щылэ мазэм и 20-м пыим пэгъокIыгъагъэх.

Нэужым я 9-рэ къушъхьэ-щэрыокIо дивизием Апшеронскэ, Шытхьалэ, Мые­къуапэ шъхьафит ышIыжьыгъагъэх».

Илъэс 30 зытекIым

Илъэс 30 текIыгъэу а чIыпIэм тыкъы­зэкIом, лIыхъужъэу фэхыгъэхэм яхьадэхэр дгъотыгъэхэп. Къушъхьэбгъухэм якъуп­шъхьэ­хэр, ясапер къазгъырхэр, яштыкхэр, каскэхэр ары ащитэкъухьэгъагъэхэр.

Заом хэкIодагъэхэм ацIэхэр зэдгъэшIэнхэу СССР-м зыкъэухъумэжьыгъэнымкIэ и Министерствэ ихъарзынэщ зы­фэд­гъэзэгъагъ. Нэбгырэ 800-мэ ацIэхэр зэрытхэгъэ тхылъыр къытфарагъэхьыжьыгъагъ.

Ахэм саугъэтэу афэдгъэуцугъэм фэхыгъэхэм зэкIэми ацIэхэр тетхагъэх. Мы­жъо­сыныр Цыцэ ынэпкъ тедгъэуцуагъ. Заор зыщыкIогъэ шъофым зэолIхэм яхьап-щыпэу къинэжьыгъэхэр къыщыдгъотыжьыгъэх.

МашIоу зэкIэдгъэблагъэм дэжь заом фэгъэхьыгъэ орэдхэр кIалэхэм къыщаIуа­гъэх. Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым ипрофессорэу, философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Iазэщыкъ Геннадий Хэгъэгу зэошхом иилъэсхэр зыфэдагъэхэр кIэлэцIыкIухэм къафиIотагъ. Къушъхьэм щыдгъэкIогъэ мафэр ахэм бэрэ агу илъыщт.

Иван Бормотов.
Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэ игуадз.