Тарихъ чIыпIацIэхэр

Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэ­­ращэм ыцIэ зыхьырэм ишIэныгъэлэжьхэм ясовет игъоу зэрилъэ­гъугъэу, «Историческая топонимия Западной Черкесии» зы­фи­Iорэ тхылъыр къыдэкIыгъ.

Ар зытхыгъэр институтым этнологиемкIэ иотдел иIофышIэ шъхьаIэу ЕмыкI Нурджан. Мы тхылъыр КъохьэпIэ Черкесием итарихъ адыгэ чIыпIацIэхэр зэгъэшIэгъэнымкIэ проект иным иапэрэ Iахьэу щыт. АщкIэ IэубытыпIэ хъугъэхэр урыс документхэу я ХVIII — ХIХ-рэ лIэшIэгъухэм атхыгъагъэхэр ары. IофшIагъэм къыщытыгъэх черкес лъэпкъхэм ащыщ анахь иным — Абдзахэм ыубытыщтыгъэ чIыпIалъэхэм цIэу яIагъэхэр. Ащ авторыр зэреджагъэр — «Абдзахэр». НэкIубгъо 767-рэ мэхъу, ипчъагъэкIэ 400.

Тхылъым инаучнэ редакторых филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Р. Б. Унэрэкъор, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу С. Хь. Хъоткъор.

Угъоигъэ ономастическэ материалыр алфавит зэкIэлъы­кIуакIэ иIэу къэтыгъ. ЦIэ пэпчъ ехьылIэгъэ къэбарыр зыщыгъэфедагъэр, ипэублэ шъуашэ гъэу­нэфыгъэ, тарихъ мэхьанэу, литературнэ къэIокIэ зэфэ­шъхьафхэу иIэхэр, имэхьэнэ купкI зынэсырэр ыкIи гущыIэм икъэхъукIэкIэ (изэхэлъыкIэкIэ) еплъыкIакIэхэр.

Тхылъыр апэрэ IофшIэгъэ инэу, ушэтын игъэкIотыгъэу адыгэ ономастикэмкIэ зэрэщытым ищыс шIэныгъэ лъэныкъуа­бэр — бзэмкIэ, фольклорымкIэ, тарихъымкIэ, географиемкIэ, этнографиемкIэ ыкIи археологиемкIэ — зэрэщыгъэфедагъэр.

ГущыIапэм адыгэхэм ятарихъ чIыпIацIэхэр мэхьа­нэшхо зиIэхэу ыкIи лъэпкъ оно­мастикэм изэгъэшIэн-зэхэфынкIэ зигъо шъып­къэхэу, уз­дэлэжьэныр зищыкIэгъэ дэдэу зэрэщытхэр къыщы­Iуагъ. Мы Iофыр я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ихъу­гъэ-шIагъэ, Кавказ заом зэтыриIэжагъэу тарихъ топонимиер Темыр-КъохьэпIэ КавказымкIэ, анахьэу КъохьэпIэ ЧеркесиемкIэ, адыгэ лъэпкъым пэкIэкIы­гъэм елъытыгъэу, адыгэ­хэм янахьыбэр Тыркуем кощыжьхи, адыгэ шъолъырыр нэмыкI лъэпкъхэм псэу­пIэ зэрафэхъугъагъэм чIэнагъэу ыкIи зэ­хъо­кIыныгъэу макIэп рагъэшIыгъэр, ащ елъытыгъэу лъэпкъ топо­нимиери икъоу зэхэмыфыгъэу, хэзыгъэ фэхъугъэри мымакIэу щытыгъ. Зигъор зэрифэшъуашэу зэмыгъашIэмэ, ыужыкIэ а зэтырихьэгъэ мышIагъэм ренэу уегъэлъэпао.

Адыгэ ыкIи абазин ономастикэм ылъапсэ езгъэдзыгъэхэр бзэ шIэныгъэлэжьхэу Дж. КIуа­кIор, Къ. Мэрэтыкъор ыкIи С. Ионовар ары, ахэм чIыпIацIэхэр аугъоижьыгъ, зэрагъэшIагъ, яамал къызэрихьэу гущыIалъэхэр яматериал угъоигъэхэмкIэ къыдагъэкIыгъ. Ащыгъэфедагъ фольклор произведениехэу къушъхьэхэм, псыхъо­хэм, кIэйхэм япхыгъэхэри, ау тарихъ литературэр ыкIи дзэ документхэр икъоу къызфа­гъэфедагъэхэп. Ащ къыхэкIэу адыгэ тарихъ географическэ цIабэр, анахьэу адыгабзэкIэ къызэраIощтыгъэхэр, кIодыгъэ.

Мы тхылъыкIэм иавтор а зэкIэ кIэкIэтэкъугъэр, зыгорэущтэу зэригъэуIужьыным лъэшэу ынаIэ тетэу илъэсыбэм Iоф ышIагъ. Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум кIодыгъэ топонимиер, ащ чIыпIэ нэкIэу цIэ унаехэмкIэ, нэмыкI­хэмкIэ фэхъугъэхэр ригъэкъу­жьыныр имурадыгъ. Мы темэм икъызэIухынкIэ къэкIопIэ-IэубытыпIэ хъугъэхэр урыс дзэкъулыкъушIэхэм я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ядокументхэр арых: рапортхэр ыкIи дзэ хъугъэ-шIагъэ­хэмкIэ докладхэр, чIыпIэр дзэ топографхэм ыкIи геологхэм къызэратхыхьэщтыгъэр, ахэм мымакIэу адыгацIэхэр къахэфэх, цIэхэр зэбламыхъухэзэ яIагъэ­хэр, а чIыпIалъэхэр зыфэда­гъэхэр, псэукIэ-щыIэкIэ объект­хэр, сурэтхэм, дзэ карт зэфэшъхьафхэм ащыгъэунэфыгъэх. Тхылъым иавтор мы темэ иныр ригъэкъужьыным пае мыпшъы­жьэу Урыс къэралыгъо дзэ-тарихъ архивым, Грузием и Гупчэ къэралыгъо архив, Краснодар край къэралыгъо архивым, мы­хэм анэмыкIхэми Iоф ащишIагъ, ахэм яматериалхэм ащыщхэр къыхиутыгъэх. Анахьэу мы те­мэм изэгъэшIэнкIэ уасэ зиIагъэ­хэр революцием ыпэкIэ къыдэ­кIыгъэ хэутыгъэхэр арых. Гу­щыIэм пае, «Акты, собранные Кавказской археологической комиссией» (АКАК) зыфиIоу А. П. Берже иредакциекIэ 1866 — 1904-рэ илъэсхэм Тифлис къыщыдэкIыгъэу тхылъ (том) 12 хъурэр.

Темэм иIофыгъохэр икъоу къиIотыкIыгъэнымкIэ Н. ЕмыкIым кавказоведческэ литературэу Черкесием итарихъ-этнографие къэтхыхьэгъэнымкIэ баеу, я ХVIII — ХIХ-рэ лIэшIэгъухэм яхьылIагъэр ыгъэфедагъ. Хэутыгъэ зэфэшъхьафхэу Урысыем къыщыдэкIхэу черкесхэм япхыгъэ материалхэри авторым зэпыригъэзагъэх. А зэкIэми черкес топонимием изэгъэшIэн­кIэ, изэхэфынкIэ, урысыцIэхэр къызтекIыгъэхэр гъэунэфыгъэнымкIэ яшIуагъэ къэкIуагъ.

IофшIагъэр мыщ фэдэу шъхьэ­хэмкIэ зэтеутыгъ: «Абадзехия страна гор по преимуществу…» Тарихъ топонимием изэгъэшIэн­кIэ IэубытыпIэ хъугъэ урыс тхы­гъэхэу я ХVIII — ХIХ-рэ лIэшIэгъухэу Абдзахэм ыкIи абдзэхэ лъэпкъым яхьылIагъэ­хэр зыхэтхэр, «Об этнониме абадзех», «Черкесская (адыгская) ландшафтная терминология», «Абадзехия» (реки, горы, леса), «Абадзехия» (аулы).

Мы тхылъыкIэм адыгэ топоним термин 500-м нахьыбэмкIэ тхыгъэхэр къыдэхьагъэх, тарихъ черкес (адыгэ) чIыпIэцIэ 1000 фэдизэу урыс документхэм ыкIи картхэм я ХVIII — ХIХ-рэ лIэшIэгъухэм ащыгъэунэфыгъэхэри къыщытыгъэх.

ТхылъыкIэ гъэшIэгъоныр черкес (адыгэ) топонимиемкIэ ана­хьэу зыгъэфедэн зылъэ­кIыщтхэр ыкIи зытегъэпсыхьагъэр лингвистхэу ономастикэм, шIэныгъэлэжьхэу тарихъым, адыгэ­хэм яэтнографие дэла­жьэхэрэр, археологхэу тарихъ географием пылъхэр ыкIи краеведхэр арых.

Мамырыкъо Нуриет.