Сикъуадж! Оры сыгури, сихэку дышъэри

Къоджэхь-къоджэшхыкIэ бэрэ джэгурэ кIэлэцIыкIухэр джырэ лъэхъан щыIэха? ЩыIэх, щымыIэха хъуна, адыгэ­хэба! — Джэуапым зыкъысфегъазэ. «Ащыгъум ахэр на­сы­­пы­шIомэ анахь насыпы­шIо­жьых» зэсэIожьы.


Сисабыигъом (илъэси 6 — 9-м ситэу) а джэгукIэр сэри сикIэсэ дэдагъ. Анахьэу сщиз схэзы­гъахъощтыгъэр адыгэ хэкум ит къуаджэхэр зэкIэ къызэрашIос­хьыщтыгъэхэр ары. Ау куцэр теуцогъу-теуцогъу аIуагъэба, зэ­горэм зэрэсшIомышIыгъахэу къогъум сыкъуагъэзыхьагъ. СызэратекIощтыгъэмкIэ агу дэхъы­кIыгъэр зэкIэ зэтехьагъэу, ягу­шIуи ягуауи афэмыушъэфыжьэу, «пшIэрэп ара къуаджэ М-кIэ къыригъажьэу, пшIэрэп ара?» — аIо, къыстекIуатэх, ау зысэудэгу, ежьхэм гу лъатэрэп; гукIэ сыгумэкIэу сэлъыхъо, тызы­джэгурэ уахътэм къэтымыIуа­гъэрэ къыхэтынагъэрэ щыIэжьэуи сшIэрэп, ау сшIэрэри пкIэнчъ мы зыр къэсымышIэмэ…

Купыр мэгушIо, анэхэр къэ­жъыугъ, анэгушъхьэхэр къы­хелъэ­сыкIых: «Уикъуадж, уикъуа­джэ къытэт!» Джащыгъум къэтIощт».

Сыгу тып-тыпэу къытеуагъ, шIу­лъэгъу шъэфэу спкъынэ-­лынэхэм ахэлъым ышъхьэ къыщыутагъэу, сIэпкъ-лъэпкъхэр плъыр-стыр къэхъугъэх; скIэхэ­кIырэр ашIосыушъэфэу, сцэхэр зэрэзгъэшхэу зэтесфызагъэх; «Ара, сикъуаджэ фаех, къыкIэ­дэух» зэсIожьыгъэ. ЗыдэсшIэ­жьэу мыщ дэжьым кIочIэ лъэш дэдэ горэ блыпкъ къысфэхъугъ. «Сикъуаджэ шъуфай, ара? Сэ ныбжьи сыд хъункIи ар цIыф естынэп!» сIуи, сыгуи сшъхьи зэкIэ сызыхэт купым яинэкIэу, апашъхьэ пытагъэ схэлъэу сыкъиуцуагъ. Джащ фэдиз гушхуа­гъэр сикъоджэ гупс зыфысиIагъэр ыкIи къысхэзылъхьагъэр. Сикъоджэ кIасэ сурэт дэхэ дэдэу, сыгу щыщ хъупагъэу сигъашIэ къыхэнагъ.

Унэ кIыхьэхэу кIэсэн хъу­раехэр къызэкIокIыщтыгъэхэр анэIухэр зэфэдэ къабзэу къыб­лэмкIэ гъэзагъэу, къамылышъхьэ шIэтыр, шъхьац блэгъэ Iужъоу, натIэм къытехьэу, шъхьаныгъуп­чъэ хъагъэхэр тыгъэм пэчIы­на­тIэхэу, нэф кIуапIэхэу, пчъитIур зэпэчыжьэ хьазырэу, унэ цыпэ зырызым ащыпхырыхыгъэу; пчъэ­Iупэр, гъочынэм фэдэу, зэ­пэпхъэнкIыхьагъэу, чъыг бырэбэ пщэрхэм яжьау ныжъхэм кушъэр щагъэхъыеу, гушIо-щхы макъэр тыди щызэхэпхэу; щагушхо зэIугъэкIотыгъэр IэпкIэ-­лъапкIэу зэтеутыжьыгъэу — чэми, мэли, чэти, нэмыкIи ячIы­пIэ-уцупIэ гъэунэфыгъэу, Iэщи, чэтэщи, шхынлъи, хьакъуа­шъуи, псыни гъунэ алъафэу псэущтыгъэх.

Зэрэплъэгъу къодыехэрэми уигъатхъэу, пчыхьэшъхьапэрэ лIыжъхэр тутыныр кIагъэпщэу тетIысхьапIэм тесхэу, кIэлакIэ­хэм мэл Iэхъогъухэр, чэмхэр, шкIэхэр къафыжьхэу, ныохэр лыбжьэрымэ IэшIур къапилъэсыкIэу пытым щыIэчъэ-лъачъэ­хэу, нысакIэм ихъупхъагъэ унэ гъэлэгъэкIэ къабзэмрэ ащ ылъэ­псэ пыикIыгъэмрэкIэ агъэнафэу, мэкъу Iэтэ пчъагъэр лIыхэм ща­гум къырагъэолIэжьэу, бжы­хьэпэ чэщым нысэщэ орэдым дахэу зыхигуащэу, зым ихъяр адрэм диIэтэу, шъаор (къэзыщагъэр) пIурэу (акъом ычIыпIэу) зыщыгугъэу щыт унагъом Iуагъэ зэрэзэдашIыгъагъэу якIолIэжьэу, нысэм гъэшIоныгъэ рахэу, тещэ­рыпIэ фашIэу, лIакъом лIакъор шIолIыкIэу, зэрэлъытэ-зэфэгумэкIыжьхэу — охътэ шIэгъуагъ сикIэ­лэцIыкIугъо къызхиубытэгъагъэр.

Зэрэчылэу тишIугъэ: зымэ ся­тэжъ япIурыгъ, адрэмэ сянэжъ япхъугъ, ящанэрэмэ сятэ агъэшъэогъу; адрэхэм типхъу яныс, ятфэнэрэмэ якIалэ къыздеджэщтыгъ — сыдми, нэшIукIэ зэп­лъыжь­хэу, зэщыщ-зэкъош шъып­къагъэх.

Нысэ къызащэрэм, «мы пшъэ­шъэжъые дахэхэм унаIэ къа­тегъэт» раIомэ, тыфычIащэу. Ежьыри гушIопсэу хъупхъэу (тэмашъхьэм ыкIи лIакъом ыцIэ дэгъукIэ щыраIоным кIэгуIэу) къытпэгъокIыщтыгъ; тигъэтIы­сыщтыгъ, тцIэхэр зэригъашIэу, анахь зыфэупсэрэм ыгу ежь рихьырэ цIэтедзэр къыфиусэу щытыгъ — тэркIэ ар гушIо­гъуагъэ.

Сэри сшъхьэкIэ, мы Iофым хэ­ны сыхъугъэп, нысэм цIэ къыс­фиусынэу синасып къыхьыгъ. Сятэшым къызещэм илъэси 8 сыныбжьыгъ, синэнэжъ лэгъунапчъэр зэпагъо ышIи, нысакIэм зэхыригъэхэу, ыIуагъ: «Мыдэ мы анахьыкIэ цIыкIум тефэрэ цIэ дахэ, ыгу рихьынэу, къыфэус». БэшIагъэу ыгъэхьазырыгъэу зы­диIыгъыгъэм фэдэу сызэрилъэгъоу нысакIэр «ДэхэщыркIэ» къысэджагъ. Непэ къызнэсыгъэм сцIэм фэдэу, сисабыигъо ибзыпхъэ зытелъ цIэусыгъэм сегъэи­ны ыкIи сегъэгушхо. Сятэшым ягуащи джащ пае сыфэраз.

Сикъуадж! Мы дунэешхом идэхэгъэ-IэшIугъэ зэхэсэзыгъэшIагъэр, цIыфым ишэпхъэ-шъуа­шэкIэ сызыфэпагъэр оры. Фэрзэ псыхъо Iушъо тыIумысыгъэми, ащи хэны тыфэхъугъэп, игъэмэфэпс фэбэ шIагъо кIышъогъатхъэу, гужьыдэгъэкIэу хэткIи зэ­рэщытыгъэр сщыгъупшэрэп. НэпкъитIум акIэрыс къоджитIум азыфагу дэчъызэ, хэти шъхьапэ зэрэфэхъущтым кIэгуIырэм фэ­дагъ; шъыпкъэ, загъори зиубгъу­мэ, зыбгырыоу, къыхахъоу, къы­дэкIэу хъущтыгъэ, ау ащи цIыфыIэм шIыкIэ фигъотыгъ. Фэбэ лъэхъаным псыхъор цIыф­кIопIагъ. Анахьэу псыхъом фэIэ­лыгъэхэр кIэлэцIыкIухэр ары, езэщыщтыгъэхэп. Гъэмэфэ мэзищым агуи ашъуи хахъоу тхъэ­жьыпэщтыгъэх.

Фарзэ ащ дэжьым нэпкъ зэн­дэ пытэу, пцел Iупэ жьаур къе­бэкIэу, ипсы макъэ чэфыбзэу, мыIэлыщэу, мыкуущэу, ушIор­къыгъэ-утхъуагъэу щымытэу, пшэ­хъо тешъо Iупэу, мыжъокIэ жъгъэибэ лъэгоу, гуIэтыпIэ псы къаргъоу щытыгъ. «Зэфэс ­янэпкъ» зыфаIощтыгъэ чIыпIэр къуаджэм анахь къыпэблэгъэ, къыфэгъэзэгъэ чIыпIагъ. Ар бзы­лъфыгъэ, ныбжьыкIэ, Iэтэхъо, сабый купхэм языгъэпскIыпIэщтыгъ. Нэпкъ зэндэ лъагэм кIэ­псэ кIыхьэ едзыхыгъэм фэдэу, лъэкъо минмэ аубэгъэ лъэгъо­жъыер зэнкIабзэу (джабгъумкIэ зигъазэзэ) псым факIощтыгъ. ЗыгъэпскIакIохэр нэпкъышъхьэм къекIотэхыхэти, чэнджыпIэ зэпырыкIыпIэмкIэ, аIэшъхьэ-лъа­шъхьэхэр дэфыягъэхэу, хэхьапIэм къекIущтыгъэх. Ащ ыбгъукIэ мычыжьэу, ку е машин зыфэпIощтхэм пхыращыгъэ гъогу шъуамбгъор сэмэгумкIэ диIон­тIэхэу голъыгъ. Ар хъулъфыгъэ хэхьапIэщтыгъ. Пхъэзэкъо лъэмыдж кIэшIагъэр ащ дэжьым телъыгъ, къепкIэхыхэзэ псым зыкъычIаIущтыгъ. Семчыкы­шъхьэр гум къыгъэкIэу, хэгъошъхьэ шхъуантIэу губгъо къэгъэ­гъэ зэмышъогъухэм зэлъапкIэу тыгъэр зыщыпкIэтэ-лъатэрэр псы гузэгум рагъэпкIагъэм фэдагъ. Ары уцупIэ-хэхьапIэщтыгъэр. Къоджэдэсхэм Тхьэр къафэупсагъэу, ныджыр гуих лъэгу иутыгъэу щымытэу, игъорыгъоу екIо­тэхызэ, псыхъом икуупIэ урищалIэщтыгъ. Нахь фэIазэхэр емызэщыжьхэу нэпкъым къепкIэхыхэмэ, анахь куупIэм къыхапкIэхэзэ (ыпкIэ зыхэмылъ зэ­нэкъокъу зэхащагъэу), тхъэ­жьыщтыгъэх. Емысышъухэрэри, псычэт къищыгъакIэхэу, бгъыбгъыбэу чэнджыпIэм щыIэо-лъаохэу хэсыщтыгъэх. Мэфэ Iоф­шIэгъу ужым, пчыхьэшъхьапэм, бзылъфыгъэхэр гыкIын отэрхэр зэрылъ лэджэнхэр аIыгъэу, нахь нэжъ-Iужъхэри ягъусэу, псы­ныбэм къыдэзэрэтакъощтыгъэх. Псыр зыгъэпсэфыпIэ гупчэ гъэ­нэфагъэм фэдагъ.

КъэсэшIэжьы пшэхъо стырыбзэ Iупэм тызэлэгъу закIэу ты­зэрэIусыщтыгъэр: унэ цIыкIухэр тегугъоу IапэкIэ пшахъом щыдгъэтхъэу, тлъашъхьэ пшэхъо-етIэ цIынэ зэхэлъыр чIэтыубытэмэ, къетыубыкIэу, тыфэсакъызэ, теплъэр зэщымыкъонэу лъакъор къитхыжьэу, хьалыгъугъэжъэ хьаку фэдэхэр зэрэтшIыщты­гъэхэр. ГыкIэн-лъэкIэн Iоф цIыкIури апэрэу зыщедгъэжьэгъагъэр типсыхъоу Фарз — шъхьац­пышIи, джани, лъэпэджъыйи псыхэлъашъо тшIыти, псыгу гъэхъунэшхом ит кондэ е къэгъэгъэпкъыхэм апыдгъанэхэзэ дгъэчъэпхъыжьыщтыгъэх. Шхын зыцIэ пIыгъымэ, шъоупсэу къып­­щыхъоу пшхыщтыгъэ. КIэлэцIыкIугъо дахэм иохътэ нэфэу, пкIыхьапIэ гъэшIэгъонэу а зэкIэ пытэу шъхьэкуцIым тыритхагъ.

Зидунэе хьалэмэт сыгу тхыпхъэ сурэтшIыгъэу къытенагъэр сикъуаджэ, си Мамхыгъэ къыпэIулъэшъогъэгъэ Къужъэе мэзыр ары. Шъхьабырэбэ шхъон­тIабзэу ар чыжьэкIэ къэлъагъо­щтыгъ. Баджи, тхьакIумкIыхьи, тыгъужъи хэсыгъ, пыжъ пщэр Iужъу такъырхэр, окIо пшIошIызэ плъакъо къычIэчэразэщты­гъэх, пэнэпцIэ шъуашэр ащыкъу­зэжьыгъэу. Гъэстыныпхъэ-чэуп­хъэкIэ цIыфхэр ымыгъэнэтIупцIэхэу Iэрыфэгъугъ. Игъомылэ IанэкIи тимэз фэдэ щыIагъэп. Ау сэ счый джыри зиIэшIупс телъыр мэзлъэгу уц чIэгъым тырапхъагъэм фэдэу къыщы­кIыщтыгъэ пIырыпIыр ары.

Пшысэ теплъэу, шъомпIэ убэ­рэпщыгъэ шэгъощэ кIыфым ыкIоцI чэрэз фэдиз хъун мэркIо плъыжь хъугъэр исыгъ. Уфэса­къэу, ежьым IапэкIэ унэмысэу зыуупкIэпкIырэм, IэшIупс кIуа­чIэр IукIоцIым иткIухьэу уигъатхъэщтыгъ. Сяти ар къыздишIагъэу, мэзым зыщыкIорэм сыздищэщтыгъ ыкIи пIырыпIыкIэ зыкъысигъэгъэшхэкIыщтыгъ, ар Iэзэгъушхоу аIо. Идэгъугъэ ышIэщтыгъэу къычIэкIын, емы­зэщы­жьэу пIырыпIыр къысфиугъоищтыгъ.

Сыд фэдэрэ уахъти мэзыр дахэ ыкIи тхъагъо. Сятэ пхъэ къешIыфэ сэри дунаер сфимыкъужьэу, сыгушIопсэу зысплъы­хьэщтыгъ. ПкIашъэхэм яIушъэшъэ шъаби, къэгъэгъэ зэмышъо­гъубэм ядэхэгъэ-гоIугъи, уц къэ­тэбэ шхъонтIэбзэ къабзэми сщиз схагъахъощтыгъ. Шъыпкъэ, сэри сишIуагъэ горэ къэмыкIоу пIоныгъэп, шы лъэхъагъэм сы­фэсакъэу, сшIогъэшIэгъонэу зэ­пэсплъыхьэу сыпэтыщтыгъ, ныбджэгъу-пэсакIоу сыриIагъ. «НэтIэф» ыцIагъэр. Тызэсагъэу сихьалыгъу такъыр щыщ пыс­кIыкIымэ сIэгу изгъэшхыкIэу, сыфэсакъэу, сеубзэу, Iэ щысфэу сикIэсагъ. Ежь НэтIэфи бзэ Iумылъми, къызэрэсфэщагъэр къыхэщыщтыгъ: нитIум нэфыпсыр къакIихэу, рэхьат-рэхьатэу къыс­Iуплъэу.

Джащ фэдэ сабыигъо тынч­-гупсэфым зыкъыщысIэтыгъ. А зэкIэ зыфэкIожьырэр сикъуадж — си Мамхыгъ, сянэ-сятэхэр, сшыпхъухэр, ахэм къысфаIогъэ орэдыр, тиурам, къоджэдэсхэр, синыбджэгъухэр ары.

Мамырыкъо Нуриет.
Сурэтхэм арытхэр: къоджэ дэхьагъур; чылэм пхырыкIырэ гъогушхоу Мыекъуапэ икIэу Фэдз нэсырэр.