Сыда шхъомч мэзхэм къарыкIощтыр?

Лоо иэкспериментальнэ мэз хъызмэт изэхэщакIоу, иапэрэ пащэу, мэзлэжь цIэрыIоу, Шъачэ къэзыуцухьэрэ дунаимрэ мэзхэмрэ язытет лъэшэу ыгъэгумэкIэу, цIыф шIагъоу Шъхьэлэхъо Хъалид Чырандыкъо ыкъом итхылъэу «Каштановый экстрим. Набат» зыфиIорэр къыдэкIыгъ.

Шъхьэлэхъо Хъалид ПсышIопэ районыкIэ къуаджэу Хьаджыкъо 1937-рэ илъэсым шышъхьэIум и 25-м къыщыхъугъ. ТIопсэ районымкIэ къуаджэу ЦIэпс игурыт еджапIэ ия 7-рэ класс 1952-рэ илъэсым къызеухым Мыекъопэ мэз техникумым чIэхьагъ. Мэз­лэжь сэнэхьатыр ыIэ къыри­гъэхьагъэу 1956-рэ илъэсым ар къыухыгъ. 1959-рэ илъэсым иIоныгъо къыщегъэжьагъэу Тыгъэмыпс имэз хъызмэт мэз­лэжьэу, 1963-рэ илъэсым ищылэ мазэ — мэзпэсым иIэпыIэгъоу, 1966-рэ илъэсым ибэдзэогъу къыщыублагъэу а мэз хъызмэтым мэзпэсэу Iоф ащишIагъ.

1971-рэ илъэсым ижъоны­гъуакIэ Лоо иэкспериментальнэ мэз хъызмэтэу икIэрыкIэу зэха­щэжьыгъэм ипащэу агъэнэфагъ. 1966-рэ илъэсым Ленинград дэт мэз техническэ академиер заочнэу къыухыгъ. 1988-рэ илъэсым мэзлэжьынымкIэ ыкIи механизациемкIэ Всесоюзнэ научнэ-ушэтэкIо институтым кандидат диссертациер къыщигъэшъыпкъэжьыгъ.

Шъхьэлэхъо Хъалид ищыIэныгъэ зэрэщытэу хы ШIуцIэ Iу­шъом къыщыкIырэ мэзхэм якъызэтегъэнэжьынрэ якъэухъумэнрэ афи­гъэIорышIагъ. Мы Iофыгъо-
хэр ащ итхылъхэми истатьяхэми къащиIэтыгъ.

Тхылъэу «Каштановый экстрим. Набат» зыфиIорэр раздели 6 мэхъу. Шъхьэлэхъо Хъа­лид зэкIэ тхыгъэу иIэхэри ежь фэгъэхьыгъэу атхыгъэхэри ащ къыдэхьагъэх.

Тхылъым ышъхьэ анахь иныр шхъомч чъыгхэм афэгъэхьыгъ. ИжъыкIэ къыщегъэжьагъэу ахэр Шъачэ къыщэкIых. ЛIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу хы ШIуцIэ Iу­шъом щыпсэурэ шапсыгъэхэр сыдигъуи ахэм афэсакъыщты­гъэх. Шхъомчым шIогъэшхо зэ­рэхэлъым, 1990 — 2000-рэ илъэсхэм яублэгъу агъэкIодыгъэ шхъомч мэзхэр зыпкъ игъэуцо­жьыгъэн зэрэфаем ягугъу тхы­лъым къыщешIы. Сыбыр ит кедрэ чъыгхэмрэ хы ШIуцIэ Iушъом къыщыкIырэ шхъомч чъыгхэмрэ шъхьасынчъэу зэрэраупкIыхэрэм ар лъэшэу егъэгумэкIы.

Тхылъым къыдэхьэгъэ статьяхэм ащыщ горэм Шъхьэлэхъо Хъалид икъоджэ гупсэу ШIоикъо 2019-рэ илъэсым зэрэщыIагъэр ыкIи къыщилъэгъугъэхэр къыщетхыжьых: «Мыщ щыслъэгъугъэр гукIодыгъу. ЛIэшIэгъубэрэ цIыфхэм къашъхьэпэгъэ шхъомч мэзхэр джашъо ашIыгъэх. Подрядчикхэм афэгъэзэгъэ чIыпIэ­хэм шхъомч чъыги 100 пчъа­гъэхэр ащараупкIыгъэу амыгъэ­федэхэу зэхэлъых. ИлъэсипшI пчъагъэрэ джыри шхъомчхэр къызыпыкIэнхэ алъэкIыщтыгъэ чъыгхэу раупкIыгъэхэм япроценти 10 — 15-р ары ныIэп Iуа­щыгъэр. Апэрэ сортым хэхьэрэ пхъэр ары ныIэп аштагъэр. Ямы­щыкIагъэхэмэ сыд пае ахэр раупкIыгъэха? Слъэгъугъэр лъэ­шэу сыгу екIугъагъ. Ащ фэдэу хьэкIэ-къокIагъэкIэ чъыгхэм адэ­зекIохэу апэрэ зэрэслъэ­гъугъэр».

Шъхьэлэхъо Хъалид истатьяу «Плач шапсуга» зыфиIорэми Краснодар краим игубернаторэу А.Н. Ткачевым зызэрэфигъэзэгъэ джэпсалъэми мырэущтэу арыт: «НепэкIэ общественнэ движение, партие, къэралыгъо учреждение е лъэпкъ образо­вание гори шхъомч мэзхэм якъэухъумэнрэ, раупкIыгъэхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэмрэ къафаджэрэп… Джащ пае ­Адыгэ Хасэм ия VII-рэ зэхэсыгъо иделегатхэми, шапсыгъэ пстэуми зафэсэгъазэ шхъомч чъыгхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэм къыдырагъэштэнэу… Хэбзэ Iэшъхьэ­тетхэу хьэкIэ-къокIагъэкIэ чъыг­хэр рязыгъэупкIыгъэхэм ­шхъомч мэзхэр зэтырагъэуцожьын фае».

Научнэ лъапсэ иIэу бзэ зэгъэкIугъэкIэ тхылъыр тхыгъэ. ШIэныгъэлэжь ныбжьыкIэхэми, Пшызэ шъолъыр ис чъыгхэтэлэжьхэми ар къашъхьапэнэу тэгугъэ.

Тхылъым уеджэ зыхъукIэ, мэ­зым идэхагъэ къызэритхы­хьэрэм узыIэпещэ, ащ щыпсэу­хэрэм авторыр зэрафэсакъырэр зэхэошIэ. Ащ уригъусэу мэз лъагъохэм уарэкIо, жьы къабзэр зыIоощэ.
Тарихълэжьхэми, краеведхэми Шъхьэлэхъо лIакъом ехьылIэ­гъэ шъхьэм бэ дагъотэн алъэ­кIыщтыр шапсыгъэхэми, ежь лIакIоми къарыкIуагъэм, псэу­пIэхэм афэгъэхьыгъэу.

1940-рэ илъэсхэм ЦIэпс, ШIои­къо гурыт еджапIэхэм, 1950 — 1960-рэ илъэсхэм Мыекъопэ мэз техникумым, Ленинград дэт мэз техническэ академием аще­джэ, Лоо иэкспериментальнэ мэз хъызмэт Iоф щишIэ зэхъум ежьми, икIэлэегъэджагъэхэми, иIофшIэгъугъэхэми, иунагъуи атырахыгъэ сурэтхэм, псэупIэ­хэм ясурэтхэм тхылъыр къа­гъэдэхагъ.

Шъхьэлэхъо Хъалид Чырандыкъо ыкъом ыныбжь 2022-рэ илъэсым ишышъхьэIу илъэс 85-рэ хъущт. Ащ итворчествэ нахь зиушъомбгъунэу, гъэшIэ кIыхьэ иIэнэу, жъышъхьэ мафэ хъунэу фэсэIо.

Татьяна Васильченко.
Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, Урысые къэралыгъо социальнэ университетым икъутамэу Шъачэ дэтым икIэлэегъадж.