О, насып, тыдэ ущыIа?

Гупшыс

Насып! Сыдэу гущыIэ даха, лъапIа, хэт ащ кIэмы­хъопсэу фэмыер?! Насып, тыдэ ущыIа, укъикIыра ыкIи хэта анахь узэгупсэфылIэу узыфакIорэр?

Шъэфыбэу зэхэлъ дунэешхом уриIахь, узыгъотрэм шIу къыдэхъу, еIотэжьы; узIумыкIэрэр екIыкIы; узфэкIуагъэу узтефагъэм ынэ къекIэжьы, ехъуапсэх цIыфыбэр, ежьми къыдэхъугъэр зыди­шIэжьэу ыгуи ышъхьи заIэты. Ау ахэтых цIыфхэм «насып мыгъакIор» шIохэлъагъэу къэхъухэрэри — лъэпэуалэхэу, лажьэ гори ямыIэми, щыIэныгъэшхом зы лъэныкъо горэкIи хэуцонхэу мыхъу­хэрэр; яIэп тынчыныгъэ, яIэп псауныгъэ; яIэп шъхьэIыгъыжьыкIэ амали, шъхьэегъэзыпIэ гупсэфи.., аужыпкъэм, псауныгъэу хэти зыкIэхъопсырэри. «О, насып! Тыдэ ущыI о ыкIи хэт иунапчъа узыфакIоу узытеорэр, пшIогупсэфыпIэу хэпхырэр?!

Адыгэхэр тхьэбэ мэджусый диным шIошъхъуныгъэ фыряIэу къэхъугъэх, къяшIэкIыгъэ чIыопсэу къызхэкIыгъэхэм гукIи шъокIи пытэу епхыгъэхэу, щына­гъоу дунэешхом ыпашъхьэ щыряIэр къахэщэу псэущтыгъэх. Ащ елъытыгъэу, шIур е мышIур (ер) хэти къызэреутэкIэу, ахэм уашъхьапырыпкIын е защыбдзыен къодыеу зэрэщымытыр зэхашIапэу, яшIошъхъуныгъэкIэ лъэныкъуабэр къагъэгъунэу ыкIи ашъхьэкIи, дунаимкIи, щыIакIэмкIи зыфэсакъыжьхэу, а зэкIэми апашъхьэ макIэу зыщауфэу, щынэ яIагъ; уицIыфыгъэ уфэсакъын, сабыим фэдэу пIы­гъын ыкIи пIэтын зэрэфаер, о пшъхьэ­кIэ къыо­мыкIущтыр нэмыкIым епшIэмэ къызэрэпфэмыгъущтыр, тхьэшIошъхъуныгъэр зэрэ­апэрэр бэшIагъэу агу раубытагъэу, шIу-мышIум лъэшэу гъунэ лъафэу пылъы­гъэх.

А лъэхъан чыжьэхэм жэрыIо творчествэу цIыф акъылым къыпкъырыкIыгъэу джырэ тимафэхэм къанэсыгъэм — тхыдэжъхэм, таурыхъхэм, къэбархэм, орэ­дыжъ­хэм, гущыIэжъхэм, пшысэхэм — а зэкIэ ахэгощагъ: «Iофыр зикIасэр, Iоф щыкIэрэп», «Тхьэм елъэIурэр — хинэрэп», «Насыпыр Iахь мыгощ», «Махъшэм тесми хьэр ецакъэ», «Акъылыр Тхьэм къыритыгъ, ау насыпым хэныгъ».., нэмыкI­хэри.

КъэппчъынкIэ баIо хъун, ахэм сыдрэ упчIи иджэуап ахэлъ. Ары. Уегупшысэмэ, сыдрэ лъэныкъокIи зэкIэ къызэтэкъо­хыжьырэ цIыф сэ сыIукIагъэп: гъэсэгъэ­шхо, акъылышIу, ау насыпынчъ. Былымыр ихъой къетэкъохыжьэу, ау унэгъо насып иIахэп, бынэу иIэр етэкъохы…

«Еджагъэп ыкIи епщагъэп, ау цакоп, Тхьэм нахь шIу ылъэгъурэ щыIэп — зэщымызыжь сыд лъэныкъокIэ бгъэзагъэми» зыфаIохэрэри макIэхэп. Къызыхъугъэм щегъэжьагъэу кIэшIагъэу, IофкIи, цIыфыгъэкIи, нэмыкIкIи зыгорэ къызтемынэу, зымыIотэжьэу, щэIэфэ зы тхъэгъо цIыкIу хэмыплъагъэу тхьапша мы дунэе хьафым ехыжьырэр? КъаIо о пшIэщтыри, пIощтыри, зызэрэпшIыщтыри, зыдэбгъэзэщтыри?

«ЦIыфым ыIэшъхьитIукIэ шIур зыфелэжьыжьы» аIо. Ар шъыпкъа е пцIа? Бэдэд узэгупшысэнэу мы щыIэныгъэм хэлъыр; чаныгъэ-хъупхъагъэм елъытыгъэ­мэ, къэбзэ-лъэбзэ IэпкIэ-лъэпкIэ дэдэу, ышIэщтыр ышIэгъахэу, еджэгъэ-гъэса­гъэу, шIэныгъэ закIэу зэхэлъэу, къетIэхэмэ, къетIыргухэмэ, къенэкъокъухэзэ тхьапша гупсэфыгъуи, тынчыгъуи, псауныгъи зимыIэжьэу, зиIахь зышIуашхэу, ифэшъуа­шэр къызIумыкIэжьэу мы дунаим ыпсэ хэIэжьэу тетыр?! А гъэсэгъэ-еджэгъэшхо­хэр хэгъэгумкIи лъэпкъымкIи къэппчъын ищыкIагъэп, ашIагъэр, алэжьыгъэр бэдэд, ау ежьхэр «хэстыхьагъэх». Адэ пIэ зэте­дзагъэу, пшысэм хэт кIэлэ делэу хьакум тесым фэдэу ущытымэ ары шъуIуа нахь федэр?! Сенэгуе ар дэдэкIэ. Джащыгъум, «тхьамыкIэ цIыкIу» аIозэ, анае къыптефэщтэп, нишъэр анэIу гъэзагъэу, уицIы­фыгъэ-дэгъугъэ къыптыраушъуагъоу, «укI» пфызэхалъхьэу уауж итыщтхэп. Шъугъон-нэкъокъон мыухыжьыр ары гъашIэм ыкIи цIыфым ылъапсэ кIэзыутэу мы щыIэныгъэм хэхъухьэрэ пстэур къы­зыхэкIырэр. ГумышIуныгъэ иныр фэмыщыIэжьэу, чIыгусысыныр зыриутэкIыжьэу къэхъу… ЦIыфым цIыфыр ылъэгъужьын ылъэкIырэп. ПшIэрэми шIу уехъулIэрэп, умышIэу ощ фэдэ «тхьамыкIабэм» уахэкIуакIэми, гупсэфыгъо-нэдэплъыгъо гупсэф уиIэп. Плъэгъурэба, зэрэдунай ит хэгъэгухэр хашхъурэIу уц аIуадзагъэм фэдэу зэрэлъэгъужьынхи, зэплъыжьынхи зэрамылъэкIыжьырэр. ЦIыф жъугъэ къы­зэрыкIохэу чIыналъэм щыпсэухэрэм, хьалыгъу такъыри псы къэбзэ таси яфэныкъуагъ… Е-о-ой, дунэежъ!

ЦIыфыцIэр зиIэм гукIэгъур щыгъуп­шэнэу амал зимыI, ар зыушъорэкIыкIэ, цIыфыр мэкIодышъ, хьайуаныгъэмкIэ зегъазэ.

Тянэжъхэм, тянэ-тятэхэм ялъэхъан бэкIэ цIыфыр зыухъумэрэ гукIэгъур нахь къащыготыгъ, ащ цIыфхэр зэфищэщтыгъэх, анапэ ыгъэкъабзэу ыIэтыщтыгъэх.

Джы гукIэгъур пчъэкъуадзэ ашIохъу­жьыгъ, адыгэхэр хьадагъэми щыгъыжьхэрэп, ау зыкъагъэлъэгъон фаешъ, анэ платыкур Iухъуагъ.., нэкIыгъи шхэкIыгъи зэхафыжьрэп; псапэр — нэе-нэшIу, былым зиIэр тхьэпэлъыт, мытыгъоу, мыубэрэр зыхалъытэрэп.

ТэушъорэкIы аузэ гу лъытымытахэу. Арыщтын «инасып ежь-ежьырэу рикIутыжьыгъ» языгъэIуагъэри. Е дунай, дунай, дунэежъ мыгъу! О сыд уилажьэр? ЦIыф цIыкIур щыIэмэ, щыIэзэ ежь-ежьырэу зэрымыр хъугъэу «зеукIыжьымэ?» Хэта джы зыфэсакъыжьэу, зыдэплъыхыжьэу, зыгорэм шIолIыкIэу щыIэу пфэIощтыр? ЦIыкIуи ини нэикI-IуикI шъхьэфачъэх. АшIи, зыфаий, зыфэшIуи ашIэрэп, ау зэпэчъэх, шъозэбэн мыухыжьым хэтых. Хъурэ-шIэрэми уемыгупшысэу очъэ къо­дыекIэ хъуна?!

ЩыIэныгъэр тхъагъо! ПшIобылымэу кIэгъэкъон зыфэошIымэ, ау хэти зыгорэкIэ зимыгъэулэоу щыIэным екъудыи. Джары Iофыр къэзыгъэхьылъэрэр. Арэп, зыгорэм фэшIу зымышIымэ, сыдэущтэуи гухахъо бгъотэу ущыIэна? Пшысэр пшысэти, хьакушъхьэм тес кIэлэ делэр насыпышIо хъугъэ, ау гу лъышъутагъэмэ, ащи зы лъэныкъо горэкIэ — ихыягъэкIэ, игулъытэкIэ е хэти, ныбжьи иягъэ ригъэ­кIыгъэп, е адрэхэм анахьэу гу лъити, унэм остыгъэр (нэфыр къызпыкIырэр) къыхьи ригъэуцуи, ар къыушъагъ – ыпшъэ укIожьынэу щымытэу. Хэбгъэукъонэу ухэтми щымыт КIочIэшхоу мы дунаир зыIыгъым зэкIэ хэз-нэз имыIэу зэрегъэ­зафэ. Ау тэ, цIыфхэм, нахь тыгупшысэн, тызфэсакъыжьыныр тIэпылъэты фежьагъ, ар хъущтэп.

Насып! Сыд ар? Ар боу пчъагъэу зэхэлъ, къэбарыбэуи къызэтещыкIы. Насыпыр нэбгырэ пэпчъ ежь-ежьырэу зыкIэхъопсырэ гъунапкъэу зыфигъэуцужьырэр ары: зыр зигъэчъыекIымэ е зигъэшхэкIымэ нэмыкI фэяхэп, екъу; адрэр — цIыффалI, ау изакъу; ящэнэрэр еджэгъэ-гъэсэгъэшху, ыгуи ыпси ащкIэ гъэзагъэ, мышхэми, шхагъэми шIоIо- фэп; яплIэнэрэр бын фалI, иI унэшхуи, мылъку шIукIаий, имыIэр сабый, сыд пшIэн?

НыбжьыкIэ Iуш дэдэхэр тиIэх ашIэрэм гъуни-нэзи имыIэу, хэгъэгум щытхъур фалэжьы, ау янасып амышIахэу ебгъукIох, етIанэ, гуIэхэзэ, кIэлъэбэнэжьых, ау шышъхьэр зыблэкIыкIэ, шыкIэм укIэлъэтхъожьыкIэ къикIын щыIэп; къызгуры­IорэмкIэ, упсаоу, ор-орэу пшъхьэ уфэлэжьэжьэу мы дунаим утетымэ, уиягъэ цIыф емыгъэкIымэ екъуба; ны-тыхэр, ныжъ-тыжъхэр, уигупсэ цIыфхэр къып­шъхьа­щытхэу, уицIыфыгъэ зэфагъэ алъэ­гъумэ, насыпыгъ; ныбджэгъушIу-къошышIур къыптефагъэмэ, ари насыпыгъ, о пшъхьэ фэбгъэдэн цIыфэу укъызэхэзышIыкIыщтыр гъэшIэ псэогъоу бгъотыгъэмэ, щэч хэлъэп зэрэнасыпым. Ау уизакъоу утхъэн плъэкIыщта, уиунэгъо­кIоцI цIыкIу закъо уипытапэкIэ? ПлъэкIыщтэп – джары «цIыфыр цIыфым ищхэпс» е «утIумэ уз, узымэ, ущымыIэ пIалъ» языгъэIуагъэр. ЦIыф тэрэзэу акъыл зиIэм ежь фэдэ цIыфыр шIобылым ыкIи ащ ешъхьэпаорэп. Уахътэр псым фэдэу ехьыжьагъэу мачъэ: гупшысэгъуи, шIэгъуи, Iогъуи тифэрэп. Тызгъэпшъырэри о къашIэ. Тыгу зэIупкIагъэу тэгъолъыжьы, тшъхьэ тфэмыIэтэу тыкъэтэджыжьы. Гум зиушхурэп… ЧIылъэм гомыIур уц лъэнтхъэеу тиз, тынчыгъор щыIакIэм хэзыгъ. Зэхэмыхьэ-зэфычIэплъ щыIакIэм гухэр еукIых: зы ным къылъфыгъэхэр зэгурыIожьхэрэп, зэлъэпкъэгъухэр хэгъощэжьых, зэныбджэгъугъэхэр зэфецэкъы­кIыжьых, зэшъхьэгъусагъэхэр хьэм дэзэрэгъашхэх; хэти сыди зыми къыубытыжьырэп — щыIэжьэп укIытэр, щынэр; жэмыIэныгъэр, тыгъоныр, пцIыусыныр, къэрарынчъагъэр — щыIэныгъэм ылъапсэ кIэзыутырэх, имыжъыгъоу цIыфыр зыгъэ­жъырэх ыкIи зыухырэх.

Насып, насып! Тинасыпмэ, тиакъыл къызхэшхъожьынышъ, сыдымкIи тызфэсакъыжьэу тыублэжьын, тыцIыфэу тыкъы­зэрэхъугъэр зыщыдгъэгъупшэнэп; лъэкI зиIэм тыдеIэ, амалынчъэм тигъатхъэу тытеIункIэ… Тхьапша хыеу ракIыкIэхыпи, зиунагъо унэхъугъэр?!

Зи тызэгупшыси тшIоIофышхуи щыIэп: шъхьэрышъхьэ щыIакI непэ тиIэр. Тянэжъхэм «уигъунэгъу нэкIэу угъолъыжьэу умычъый» аIощтыгъ. Джы сыд гъунэгъуа? Зэрэдунаеу изакъоу иенэу нахьыбэр кIэхъопсы. Делэ нэй-псыягъэм нахь тхьамыкIагъо хъужьырэп. НыбжьыкIэхэр къэзэрэщэх, ау статистикэм къызэритырэмкIэ, нахьыбэрэ зэрэтIупщыжьых. Сабыйхэу лажьи-хьакъи зимыIэхэр ары къин зылъэгъухэрэр. Къэмыхъухэзэ агу ныкъо ашIы къэзылъфыгъэхэм; зэхэкIыжьхэрэри къэпштэжьын, ау зэрэукIыжьыпэхэуи бэрэ къыхэкIы. КIэлэцIыкIу ибэхэм япчъагъэ хэхъо… Тэра джы насыпыр? Мыхъун умышIэу, ощ фэдэ цIыфым лажьэ емыхымэ ара е удакIоу, къапщэу хьакIэ-къокIагъэ зепхьэмэ ара?

Пчъагъэу зэхэлъ мы тидунэе лъапIэ: цIыф цIыкIур мафэ къэс щыIэныгъэм ыушэтэу, кIэпсэ псыгъобзэ лъагэм «зэпырыкIын» фае мэхъу. Уинасыпмэ узфырикъужьын, уиакъыли, уищэIагъи, уигукIэгъуи, уицIыфыгъи укъабгынэнэп…

Насыпыгъ уцIыфышъуныр. Ощ фэдэ цIыфым лъэбгъу емыдзыныр, уишъугъо къыптекIоу, тыгъужъ зымышIыныр; шIоу о къыпIуфи ухэзыщыжьыгъэр лъэгукIэтын умышIыныр. «Насыпыр зиIэр акъыл зиIэр арыба? НэмыкIэу сыдэу ар бгъэунэфын плъэкIына?» — сызэупчIыжьы ыкIи ащ теубытагъэ хэлъэу сыкъыщэуцу. Ощ фэдэ цIыфыр умыгъэпцIымэмэныр, умыгъэцIыкIуныр, бзэгужъ мыгъом уфэсакъыныр, угу пыкIэу уишIуагъэ къэмыгъэкIощтымэ, уиягъэ цIыф емыгъэкIыныр лыуз-гууз нэмыкIым къыфэмыхьыныр, узэрэцIыфыр сыдигъуи зыщымыгъэгъупшэныр акъы­лыгъ, тынчыгъ, насыпыгъ.

Мамырыкъо Нуриет.