Адыгэ нарэхэр

Адыгэ IорIуатэм нарэхэм чIыпIэшхо щаубыты. КъэIогъэн фае апэ­дэ­дэ нарэ пэпчъ ежь иеу, щхэн гъэнэфагъэ зэрэхэлъыр. Зыхэм фэ­багъэрэ шъэбагъэрэ акIэлъ, адрэхэм щэнаут, губж ахэлъ. Зыхэм уагъэщхы, зыуагъэгъэпсэфы, адрэхэм урагъэгупшысэ, шъыпкъагъэ ахэлъ.

Ахэм социальнэ, экономическэ, политическэ, тарихъ зэ­хъокIыныгъэу щыIакIэм хэхъу­хьэхэрэр алъапс ыкIи художественнэ шъуашэм илъэу цIыфхэм апашъхьэ къыралъхьэ.

Непи ахэм лIэшIэгъу чыжьэхэм ащы­хъугъэ хъугъэ-шIагъэхэри къагъэлъагъо. ЛIэужыбэмэ «яшъэф­хэр» къызэIуахых.

ТхэкIэ-еджакIэ зэрямыIагъэм къыхэкIэу адыгэхэм ятарихъ нэкIубгъуабэхэр къычIанагъэх, ау зырызхэри къэнагъэу непи къыддекIокIых.

Нарэхэм уилъэпкъ итарихъ, игубзыгъагъэ, ижабзэ илъэшыгъэ пшIэмэ пшIоигъоу уашIы.

Тинарэхэм адакIоу нэмыкI лъэпкъхэм яехэу тижабзэрэ тиIорIуатэрэ ащыщ хъугъэхэри щыIэх.

Непэ гъэзетеджэхэр, шъузыгъэщхын, зышъозгъэгъэпсэфын нарэ заулэ шъуапашъхьэ къи­сэлъхьэ.

«Мэшэлахь»

Ныо горэм тхьачэтыбэ иIагъ. Ахэр ыгъашхэу щысызэ, зы бзылъфыгъэ горэ блэкIыти «Ал, сыдэу тхьачэтыбэ уиI», — къыриIуагъ.

Ныор губжыгъэ: «Мэшэлахь Iо, нэ атеб­гъэфэщт мыхэм».

Заулэ тешIагъэу ныом итхьачэтхэр зэкIэ лIагъэу а бзылъфыгъэр къыблэкIыти: «Мэшэлахь, сыдэу тхьачэтыбэ пшIолIагъ», — ­ыIуагъ.

«Зырыз пхъэнкIэгъу шъушIы»

Нысэм джэхашъуи ыпхъэн­кIырэп, уни зэIихырэп, зегъэ­дахэшъ екIы. Ныом зэкIэ Iофыр ешIэ. ЛIыжъым иныо ри­Iуагъ: «Нысэр къэкIожьы хъумэ пхъанкIэу уцу, сэ, зыгъэ­псэф, ныу, — сIонышъ, пхъэн­кIыпхъэр пIысхыщт, — хъурэм теплъын».

ЗэраIуагъэу ашIыгъ. Нысэр къакIоу зелъэгъум, ныом пхъан­кIэу ригъэжьагъ. ЛIыжъыр кIэлъырыхьи, упшъыгъ, зэ зыгъэ­псэфыба, ныу», — ыIуи пхьэн­кIыпхъэр къыIихыгъ. Нысэм, «шъузэмыбэнэу зырыз пхъэн­кIэгъу шъушIы, — къариIуи къа­блэкIыгъ.

Фэщ къыхэхьакъомэ

Зы лIы горэм ошIэ-дэмышIэу лъэщэ дэмыщэхыжьы зишIыгъ. «Сыд къыохъулIагъ? Плъакъо фэщ къыхэхьэгъэн фае, арба?» аIуи къеупчIыгъэхэти, «Хьау, хэт зыIуагъэр? Неущ псым сы­хэхьащтышъ, слъакъо фэщ къы­хэхьакъомэ сэIошъ ары», — ыIуагъ лIым.

«Нам вам я не знай»

Чэщ горэм жьыбгъэшхо къеп­щи, Лениным исаугъэтэу еджапIэм дэтыр риутыгъ. А чэщым зипэсэкIогъу тефэгъэ адыгэ лIыжъыр милицием фытеуагъ. Дежурнэу «Нам» зы­лъэкъуацIэм трубкэр ештэшъ, «Нам слушает» — eIo. ПэсакIор гу­бжыгъэу: «Нам вам сэ сшIэрэп, Лениныр ебэджыгъэшъ, къакIуи гъэуцужь», — ыIуи телефон трубкэр тыри­дзэжьыгъ.

«Къамэм сыфае зыщыхъущтыр сэшIа сэ?»

Тизыкъуаджэ зыкIи къамэр зыгуихыщтыгъэп. Шъузым ыIуагъ: «Ашъыу, мыхъущтми нэ­маз пшIы хъумэ зыгохыба мы къамэр?»

«Мы нэмазым сызыщытес такъикъым къамэм сыфэенэу хъущтми сшIэрэп ныIа!» — ыIуи лIыр къэгубжыгъ.

«О учъыезэ улIэщт»

Адыгэ ныо горэм цыхьан джэнчыдзыр иунэ къихьагъ.

«О учъыезэ улIэщт, нан», — къыриIуагъ. «Сычъыезэ сэрэлIи, гушIуапкIэ остын», — ри­Iо­жьыгъ ныом.

«Я алахь, непэ мэфэ пстэумэ анахь мыгъу»

ЛIэу тыгъуакIомэ ахъункIа­гъэм, «Я Алахь, непэ мэфэ пстэумэ анахь мыгъу, — ыIуагъэти, тыгъуакIом, — непэ ­зэ­кIэми ямэфэ мыгъоп», — ыIуагъ.

«Чэщым зыгорэ жъугъотыным шъущэгугъа?»

Чэщым тыгъуакIохэр унэ тхьамыкIэ горэм ихьэхи, лъы­хъоу фежьагъэх. ЛIыр къэущи къариIуагъ: «Олахьэ, сэ мэфэ нэфэу мыщ зи изгъуатэрэп, шъо чэщым зыгорэ жъугъотынэу шъущэгугъа?»

«ЫIупшIэ зэфищагъ, ынапшIэ дищэягъ»

КIэлэжъым къыфэе пшъашъэр унэ дэгъум ис. Ежь зыфэе пшъашъэр унэжъ цIыкIум ис. УнитIур зэпэблагъэ. Ежь унитIумэ азыфагу ит. Зэтекъагъэу, пкъэу чIэсагъ пIонэу щыт. Ефэндри пшъэшъэ дахэм енэцIэу иунэ зыблырегъэхы. КIалэр къызелъэгъум къыгуахьи къыриIуагъ: «Сыд, хьам къы­лъ­фыгъ, узэтекъагъэу узыпэтыр?» «СшIэщтыр сшIэрэп, ефэндыр, сызыфаер сызыфэмые унэм ис, сызыфэмыер сызыфэе унэм ис», — ыIуагъ кIалэм. ЫIупшIэ зэфищагъ, ынапшIэ дищэягъ ефэндым.

«Тхьэм нэужыпкъэкIэ зэрэчылэу яй»

ЛIэу мэзищ нахь къызищагъэр мыхъугъэм ишъуз сабый къыфэхъугъ. Гъунэгъухэр къа­кIуи къыфэгушIуагъэх. «Тхьэм нэужыпкъэкIэ зэрэчылэ ар якIал, арышъ, сэ ащ сиIоф хэлъэп, — ыIуагъ лIым.

«пцэжъыем къыIуагъэр»

ЛIы горэ хьакIапIэ кIуагъэ. Iанэр къагъэуцугъ. Пцэжъые гъэжъагъэ цIыкIу дэдэу къытыралъхьагъ. Пцэжъыер цIыкIу дэдэу, мэ тIэкIуи къыпихэу щытыгъ. «Шхэ тихьакIэ», — къы­раIуагъ. ЛIым пцэжъыер къы­штишъ, ытхьакIум рихьылIагъ. Зыгорэхэр риIуагъ. Бысымым ар гъэшIэгъоны щыхъугъ. «Сыд, тихьакIэ, мы пцэжъыем къы­уиIорэр?» — ыIуи къеуп­чIыгъ. Ар осIопэн, сибысым, — ыIуагъ хьакIэм. — Сичан цIыкIоу сIэпызи псым хэфэ­гъагъэр плъэгъугъа? — сIуишъ сеупчIыгъэти, олахьэ бэу угъэшIэгъоным, ар хэты къышIэ­жьыра, сэ псым сыкъызыха­хыгъэр илъэсым къехъугъ, къы­­сиIуагъ, — ыIуагъ.

«Джар пачъыхьэ хъущт»

Нахьыпэм жъы хъурэр агъэпс­кIыти, агъашхэти матэм рагъэтIысхьажьыщтыгъэ ыкIи матэр палъэщтыгъэ. Аущтэу ныо хъужьыгъэу матэм рагъэтIыс­хьажьыгъэ горэм зэхихыгъэ шъыхьарышхо горэм (къэлэшхо горэм) итхьаматэ лIыжъэу ныо зимыIэжьэу къэзымыщэжьырэм, ныоу лIыжъ зимыIэжьэу дэмыкIожьырэм тазыр ателъхьэгъэн фаеу ыIуагъэу. Арыти, «Джар пачъыхьэ хъун», — ыIуагъ ныом.

«Я алахь пхырыгъэцIэцI, пхырыгъэцIэлъ, пхырымыцIэлъы­мэ сыгъалI»

Зы пшъашъэ горэ ащэнэу шъузыщэхэр къакIуи, кум ра­гъэтIысхьи ращэжьагъ. Псыхъор зэпачын фаеу хъугъэ. Кур псым зыхахьэм кущэрыхъымэ загъа­зэмэ, псэу чъэрэм «шку-шку-­шку» къаIо зэхъум, пшъашъэм къыIуагъ:

«Ал, сыдэу сицокъэдыжьыгъэ макъэ фэд ар». Псыхъом зе­кIыхэм шъузыщэмэ ащыщ горэм ицокъэ зэкIадэ зэкIигъэ­чъишъ, пшъашъэм цуакъэри, масти, цокъэдыжь Iудани къыритыгъ. «Джэгум цокъэ зэкIэтхъыгъэр сщыгъэу сахэтына, моу сфызэкIэдэжь», — къыриIуагъ пшъашъэм. Пшъашъэм лъы IапIэ къыкIэмыкIыжьынэу хъугъэ. «Я Алахь, пхырыгъэцIэлъ, пхырымыцIэлъымэ сыгъалI», — еIошъ мэгъы. Ары шъхьай, мастэр пхырыцIэлъырэп. Кум къыра­гъэгъазишъ, пшъашъэр зыехэм афащэжьыгъ.

«Ефэндым нахьи о нахь пшIэна?»

ИлI лIи, нанэ горэ изакъоу къэнагъ. Къуищымэ зырызэу ащэзэ аIыгъыщтыгъэ. Зэгорэм ыкъомэ ащыщым ыкIыб исэу ядэжь ыхьызэ, ефэндыр къа­IукIагъэти, «А сикIал, а уакIыб исыр кIыбыкIэ зешъумыхьэу лIы ешъутыжь», — къыриIуагъ. КIалэм ефэндым зыфигъэгусагъ: «Сыда, ефэнд, тянэ ар сыдэущтэу епIошъура?»

«Ефэндым нахьи о нахь ошIа? ыIуи, нанэр ыкъо ыкIыб етIыргугъ. — Ефэндым ыIорэр тэрэз», — ыIуагъ.

ШъэоцIыкIу Асыет.