Шъыпкъагъэ, теубытагъэ хэлъыгъ

ЛIыIужъу Мариет тыдэ Iоф зыщешIи, сэнэхьатым къыдилъы­тэ­рэ екIолIакIэм нэмыкIэу, ежь ицIыфыгъэ шапхъэхэм къапкъы­ры­кIызэ иIофшIэгъухэр къыухъумагъэх, гумэкIырэм ычIыпIэ зы­ригъэуцон ылъэкIыгъ. IэнэтIэ цIыкIоп иIагъэхэр, ау тыдэ зы­щэIи цIыфым уасэ фишIын ылъэкIыщтыгъ.

Арын фае къызыIукIыжьыгъэ IофшIапIэм Iутхэм заIукIэкIэ, шъорышIыгъэ хэмылъэу гушIо­хэзэ къызкIыпэгъокIыщтыгъэхэр, къызкIыкIэупчIэщтыгъэхэр. Ыныбжь икъугъэу Iоф ымышIэжь зэхъуми, цIыфхэм шъхьэкIэфагъэу къыфыряIэм къыщыкIагъэп.

Я 80-рэ илъэсхэу партием ыIуагъэм зыпари пэпIожьынэу зыщэмытым Мариет шIотэрэзыр партием ирайком къызэрэщи­Iогъагъэм чылэдэсхэр рыгущы­Iэхэу зэхэсхыгъагъ. Бзылъ­фыгъэм фэразэхэу «ЛIыIужъу Ма­риет укъызыкъонэн цIыф» аIощтыгъ. Къэбарым сызыкIэ­упчIэм къаIотэгъагъ. А лъэхъаным колхоз лэжьыгъэр Iузы­хы­жьын щымыIэу кIэлэеджа­кIо­хэри, IофшIапIэхэм аIутхэри шъофым ащэщтыгъэх. Бзылъфы­гъэхэм ар къяхьылъэкIыщтыгъ. Ахэр къыу­хъумэхэзэ, сабый цIы­кIухэр зы­­пылъхэр губгъом мыкIохэми хъу­нэу зэрилъытэрэр къыIо­гъагъ…

Тэхъутэмыкъуае Пэрэныкъо­хэр лIэкъо лъэшхэу, щыIэкIэ-псэу­кIэ дахэ яIэу щэпсэух. Ахэм ащыщэу Даутэ ыпхъугъ Мариет.

Мариет итеплъэкIэ шэн пытэ зиIэу, теубытагъэ зыхэлъ бзылъфыгъэу зэрэщытыр къэлъагъощтыгъ. Ау гущыIэгъу узыфэхъу­кIэ, а пытэгъэ-пкъыягъэм нахьи шъэбагъэр, гукIэгъур, IэпыIэгъу хъуным зэрэфэхьазырыр къэлъагъощтыгъ. ГукIэгъушIыныр иныбжьыкIэгъум къыздиштагъэу щытыгъ, ащкIэ янэ щысэ дэ­гъоу иIагъ. Ным ыIощтыгъэм мэхьанэ ритэу Мариет бэрэ ыгу къэ­кIы­жьыщтыгъ. «Сыд фэдизэу нэмаз ошIыкIи пкIэ иIэп, о ушхэкIы­гъэу, ау уигъунэгъум исабыйхэр мэлакIэ лIэхэзэ мэгъолъыжьхэ­мэ». ЗэкIэлэегъаджи, еджапIэм идиректорэу загъэнафи, район гъэзетым иредактор шъхьаIэу Iоф зешIи, райисполкомым иотдел иIэшъхьэтетэу, етIанэ партием ирайком исекретарэу зы­щэти янэ игущыIэхэр щыгъу­пшэщтыгъэхэп. Къуаджэм игугъу щашIы хъумэ, «Пэрэныкъомэ я Мариет зэредакторым, зэсек­ретарым» аIозэ, шъхьэкIафэ фашIызэ тегущыIэщтыгъэх. Джы сегупшысэжьышъ, а шъхьэкIэ­фэныгъэр лъэныкъуабэмэ къа­пкъы­рыкIыщтыгъ. Бзылъфыгъэр шъхьэзакъоу къызэнэм ныбжьыкIэ дэдагъэми, шъхьэгъусэ лъы­хъугъэп, цIыфхэм ашIуиушъэфын е ашIуигъэбылъын ищыIэныгъэ къыхэфагъэп, ЛIыIужъу лъэкъуа­цIэри зэблихъугъэп. Исабый, ыкъоу Адам, ыпIужьыгъ, дэгъум­рэ дэимрэ зэхифын ылъэкIэу щыIэныгъэ гъогум тыригъэхьагъ. КIалэр ылъэ теуцуагъэу мэпсэу. Унэгъо дахэу ащ ышIагъэр Мариет къылъэгъужьыгъ.

ЛIыIужъу Мариет 1927-рэ илъэсым къэхъугъ. Адыгабэмэ къызэряхъулIэу, къызыхъугъэ шъыпкъэмрэ итхылъхэм адэт мафэмрэ зэтефэхэрэп. Ау ­псаоу щыIагъэмэ, ащ ыныбжь илъэс 95-рэ мы мафэхэм хъущтгъагъэ. Гурыт еджэпIэ ужым Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтым тарихъымкIэ иотделение 1946-рэ илъэсым чIэхьагъ. Зэоуж илъэс­хэм гъэсэныгъэ зиIэ кIэлэегъа­джэу щыIэр мэкIагъэ, ащ къы­хэкIэу апэрэ — ятIонэрэ курсхэм ауж студентхэр еджапIэхэм арагъэблагъэщтыгъэх. Ащ фэдэу дэгъоу еджэрэ Мариет ублэпIэ классхэм Iоф ащи­шIэнэу къоджэ еджапIэм рагъэблагъэ, заочнэу еджэнэу тыреубытэ, Iоф ышIэзэ институтыр дэгъоу къеухыжьы.

Илъэс заулэрэ Iоф ышIагъэу район гъэзетэу «За Сталинский урожай» зыфиIорэм иредактор игуадзэу Мариет агъэнафэ. Ащ Iоф щишIэ зэхъум гупшысэн зылъэкIырэ пащэу, журналистикэм хэшIыкIышхо фызиIэ цIыфэу зэрэщытыр къэнафэ. Ау ащи бэрэ Iоф щимышIагъэу, тарихъ гъэсэныгъэ зиIэ спе­циалист ныбжьыкIэр партием ирайон комитет рагъэблагъэ, партшколэу Геленджик дэтым щеджэнэу агъакIо ыкIи ар дэгъоу къеухы. Къызегъэзэжьым гъэзетэу зыIутыгъэм редактор шъхьаIэ фашIы, шIу ылъэгъурэ журналист IофшIэным ишъыпкъэу ыуж ехьэ. Ау а илъэс дэ­­д­эм район партконференцием КПСС-м ирайон комитет иящэ­нэрэ сек­ретарэу щыхадзышъ, илъэсиплIырэ ыгу еты­гъэу а IофшIэныр егъэцакIэ. ЕтIанэ еджапIэу зыщыригъэ­жьэгъагъэм ыгъэзэ­жьынэу, кIэлэеджа­кIо­хэм Iоф адишIэнэу тыреубытэ. Ау ежь зэрэфаеу егъэджэн IофшIэн закъом ипшъэ­рылъ къыщыуцурэп, еджапIэм пащэ фа­шIыгъ, илъэсиблырэ Тэхъутэмыкъое еджапIэм идиректорыгъ. ЕтIани журналист Iоф­шIэным зыфегъэзэжьы.

Ащ тетэу Мариет иIэпэIэсэныгъэкIэ, иIофшIэнкIэ нахь ишIуагъэ къызыщыкIощтым пар­тием ыгъакIозэ, иIоф­шIэн бэрэ зэблихъунэу хъугъэ, ау тыдэ зыщэIи хьалэлэу, шъып­къагъэ хэлъэу лэжьагъэ. 1966-рэ илъэсым район гъэзетэу «Знамя коммунизма» зыфиIо­рэм редактор шъхьаIэ фашIы. Ау бэрэ къыдэмыкIыгъэу гъэзетыр зэфашIыжьы. Ар Мариет мытэрэзэу, гъэзетыр щыIэн фаеу, районым щыпсэурэ цIыф­хэм ащ щыхъурэ-щышIэрэр ашIэн фаеу елъытэ. Ащ тетэуи мэхъу, гъэзетыр къыдэкIэу еублэ­жьы. Редактор шъхьаIэр икIэщакIоу а лъэхъаным руб­рикэхэр гъэзетым иIэхэ мэхъу. Ахэр куль­турэм, политическэ Iоф­шIэ­ным, ныбжьыкIэхэм Iоф зэрадашIэрэм яхьылIэгъагъэх. ИIоф­шIэгъухэм япшъэрылъ амыгъэцакIэмэ афидэщтыгъэп, ау зэ­кIэри зэризэфэдэр, шъыпкъа­гъэ зэрэхэлъыр, чIыпIэ къин укъызэрэримынэщтыр ашIэти, шъхьэ­кIэфэныгъэшхо фашIы­щтыгъ.

ИIофшIэгъухэм шъыпкъэр атхыным редакторым мэхьа­нэшхо ритыщтыгъ. Мытэрэзым анаIэ тырадзэным фигъасэ­щтыгъэх, ахэм ренэу акъотыгъ. Сыдигъуи шъыпкъэр тхыгъуае, ау а лъэхъаным ар къызэрыкIоу щытыгъэп. Арэу щытми, иIоф­шIэгъухэм ариIощтыгъ «щыкIагъэ зи­Iэм тэ ащ гу лъедгъатэмэ, нахь псынкIэу ыгъэтэрэзыжьын ылъэкIыщт». Ары зэ­­рэ­хъущтыгъэри. ЗиIофшIэн щы­кIагъэ фэхъурэ орэколхоз, орэ­совхоз — сыдрэ хъызмэтшIапIи зипэщэ гъэзетым дэйкIэ къи­хьанэу фэягъэп. Гъэзетым къыхиутыгъэ тхыгъэмкIэ партием ирайком унашъохэр ыштэнхэ фаеу хъущтыгъ, Ащ къи­хьэрэм пащэхэр лъыплъэщтыгъэх. Iофыгъоу гъэзетым къы­тхыхэрэр афэгъэхьыгъагъэх фер­мэхэр кIымафэм зэрэфэхьазырхэм, игъом пхъэныр рамыгъэжьагъэмэ, лэжьыгъэ Iухы­жьыгъом зырагъэукIыхьэмэ ыкIи нэмыкIхэм.

А лъэхъаным гъэзетхэм яредактор шъхьаIэхэр партием ирай­ком бэрэ рагъэблагъэ­щтыгъэх, критикэ зыхэлъ стать­яр чи­новникхэм агу римыхьэу къы­хэкIыщтыгъ. Ау Мариет къы­зэкIакIощтыгъэп, ишIошI къыIощтыгъ, журналистэу стать­яр зытхыгъэр къыгъэгъунэ­щтыгъ. Ежь Мариети темэ зэфэшъхьафхэмкIэ статья гъэшIэгъонхэр ытхыщтыгъэх. Итхыгъэхэм къащиIэтырэ Iофыгъохэм хэ­шIыкI зэрафыриIэр, ахэм зэрагъэгумэкIырэр къахэщыщтыгъ. ЛIыIужъум илъэсыбэрэ Iоф дэ­зышIагъэу Анатолий Матвиенкэм къетхы: «Илъэс зэфэшъхьафхэм редактор пчъагъэмэ Iоф адэсшIагъ. Гуфэбэныгъэ хэлъэу сыгу къэкIыжьых Николай Почтаревыр, Николай Сирош, Леон Оксузьян, Леонид Хох­лачевыр, Пратэ­къо Зубер. Ау анахь илъэс гъэшIэгъонхэу, творческэхэу щытыгъэхэр, гум къинэ­жьыхэрэр ЛIыIужъу Мариет Iоф зыщы­дэсшIэгъэ илъэсхэр ары. Ащ гъэсэныгъэшхо иIагъ, чаныгъ, творческэу гупшысэщтыгъ, шъыпкъагъэ, пытагъэ хэлъыгъ. ЦIыф­хэр зэхищэнхэ, ыгъэдэIонхэ ылъэкIыщтыгъ. Ар зэредактор илъэсхэм район гъэзетым итираж мини 8-м нэсыщтыгъ. ЕтIа­нэ гъэзетым цIыфыбэ къатхэщтыгъ, къакIощтыгъ. Ахэм зэкIэ­ми редакторыр ядэIу­щтыгъ, письмэ пэпчъ еджэщтыгъ, цIыфыр зыгъэгумэкIырэр зэхифыщтыгъ, IэпыIэгъу фэхъущтыгъ.

Мариет ишэнкIэ теубытагъэ зэрэхэ­лъым ишыхьат Совет хабзэу езыгъэджагъэм, етIанэ илъэсыбэрэ Iоф зыфишIагъэм фэразэу дунаим зэрэтетыгъэр, ащ дэгъоу хэлъыгъэр зэрэ­щымыгъупшэщтыгъэр. Непэ зы ыIоу, неущ хабзэр зыIыгъхэм адезыгъаштэхэрэм ащы­щыгъэр. ЗэхъокIыныгъэм иилъэс­хэм къэралыгъор зэрэзэщыкъуагъэр, сыдрэ хъызмэти зэхэзыжьи, IофшIапIи лэжьапкIи цIыфхэм ямыIэу, шъхьадж ышъхьэ зэрэхихыжьышъоу къызэрэнагъэхэр Мариет къин къыщы­хъугъ. Iоф­шIэн щымыIэу цIыфхэм псэукIэ зэрямыIэщтыр къыгурыIощтыгъ.ЦIыфым гугъэ имы­Iэмэ щыIэн ылъэкIыщтэп. Къэралыгъом идееу илъыр ары цIыфхэм гугъэ къязытырэр. Пе­рестройкэм ыуж къызэкIэ­лъыкIогъэ илъэсхэм пIуныгъэм ылъэныкъокIэ хэу­къоныгъэу щыIагъэхэр Мариет лъэшэу ыгу къеощтыгъэх. Мэкъумэщыр зэ­рэзэхэзыгъэр, шъофхэр цIыраоу зэрэщытхэм ыгу агъэузыщтыгъ. Заводхэм, фабрикэхэм Iоф зэрамышIэрэм, «приватизациер» зэрэкIуагъэм — зэкIэми агъэгумэкIыщтыгъ. Тыгъуасэ коммунист шъыпкъагъэу непэ бизнесмен хъугъэу, игъусагъэ­хэр зышIомыхъатэхэр къыгурыIон ылъэкIыщтыгъэп. Тыгъуа­сэ атеист шъыпкъагъэу, непэ КъурIаныр ыIыгъэу нэмаз зы­шIынэу мэщытым кIохэрэри ыгукIэ ыштэщтыгъэ­хэп. А лъэ­хъаным телевидением IэкIыб къэрал фильмхэу жъалымыгъэр пропагандэ зы­шIыхэрэр шIотэрэзыгъэхэп. А зэпстэуми Мариет агъэгумэ­кIыщтыгъ, «сэ сшIэщтыр сшIэгъахэ» ыIоу гупсэфэу щысын цIыфыгъэп Мариет.

Сихъу Гощнагъу.