Мэзмые псыкъефэхыр

ЫцIэкIэ чIыопс IэшIагъэр Мэзмые псэупIэм къыхиубытэу бэмэ къащыхъун ылъэ­кIыщт. Ау арэу зылъытэрэр хэукъо. Ащ ыцIэ зыщыгъэпсыгъэ псыхъожъыеу Мэзмые ыцIэ ехьы. Шъхьэгуащэ исэмэгубгъукIэ ар хэлъэдэжьы.

Мэзмые псыкъефэхыр Хьаджыкъо къушъхьэтIуа­кIэм дэкIрэ лъагъоу Рыфабгъо псыкъефэххэм якIурэм игъогууанэ къыхиубытэрэ чIыпIэ дахэхэм яз. Ащ лъэныкъуитIукIэ уекIолIэн плъэкIыщт. Зыр — Хьаджыкъо псы дэ­чъыпIэмкIэ къикIэу, адрэр — Рыфабгъо псыкъефэх­хэм алъэныкъокIэ укъи­кIэу. Нахьыбэрэр зэры­кIо­рэр апэрэр ары. Мыщ зе­кIохэм дэхабэ къыщяжэ. Лъагъор къызщежьэрэ Хьаджыкъо къушъхьэтIуа­кIэм икуупIэ дэушъэ­фэгъэ чIыпIэр, Хьаджыкъо щыпсэухэрэр пшэхъо тыгъэуапIэкIэ заджэхэрэр, ахэм ублапIэ афэхъу. Теплъэ хьалэмэтыгъэу иIэм зекIохэм ямызакъоу фильм тезыхрэ режиссерыбэхэри еумэхъых ыкIи къызфещэх. Идэхагъэ блэ­мыкIышъугъэхэм ащыщ къалэу Киров къикIыгъэ творческэ купэу сабыйхэм апае пшысэ тезыхырэр. IофшIэнымкIэ ящыкIэгъэ чIыпIэ лъэгъупхъэхэу япшысэхэм къякIущтхэм алъыхъухэзэ дунэе хъытыум мы чIыпIэм щыIукIагъэх ыкIи бэрэ емыгу­пшысэхэу къэкIуагъэх.

 

— Шъыпкъэр пIощтмэ, тылъыхъо зэхъум тызыфэе дэдэр тшIагъэп, ау мыр сурэткIэ зытэлъэгъум, зэу къыдгурыIуагъ — тыкъэ­кIон фае. ТыкъыздикIыщтыр зэрэчыжьэми тигъэ­пагъэп, гъогу зэпыдзэкIэ тыкъэсыгъ ыкIи тыкIэгъо­жьрэп. ИшъыпкъапIэкIэ чIыпIэр нахь дэхэжь. Хьа­лэмэтыгъэр дгъэлъэшыным пае Iугъор тыу­тIупщи, чIыопсыр дэхэ дэдэ хъугъэ. ЧIыпIэм тиумэхъыгъ, — къалэу Ки­ров къикIыгъэ съемочнэ купым ипащэу, режиссе­рэу Елена Брониковам къытфиIотагъ.

Мы чIыпIэр зэгъокI зы­хъурэр зэгъо дэд. Ощхы­шхо къещхэу, лъагъом уры­мыкIошъу хъумэ ары. Ау ом изытет ошIумэ, зекIуабэр щызэблэкIы. Къушъхьэхэм алъэныкъо­кIэ кIорэ пстэумэ мыр яапэрэ уцупI. Непэ Хьа­джыкъо къушъхьэтIуакIэр тишъолъыр инэпэеплъ чIыпIэ дахэхэм яапэрэ сатыр хэт. Метрэ 400 Iэпэ­-цыпэр Хьаджыкъо къушъхьэтIуакIэм икIы­хьагъ. Метри 6 — 7 фэдизыр ишъомбгъуагъ, анахь чIыпIэ бгъузэу иIэр метритIу фэдиз мэхъу. ЧIыпIэ-чIыпIэу метрэ 40-р икууагъ. ЗэралъытэрэмкIэ, илъэс минишъэ пчъагъэ­хэм Шъхьэгуащэ мыжъофыр ылъэсыхьэзэ гъогур щыпхыриутыгъ. Ащ изэ­фэхьысыжьэу идэхагъэкIэ нэр пIэпызыхрэ къушъхьэ псыдэчъыпIэр щыIэ хъугъэ. КъушъхьэтIокIэ нэпкъ­хэм яхъэрэ-пкIэрагъэ анахьэу бгъэшIагъорэмэ ащыщ. Шъхьэгуащэ къыдэкIуаемэ ехыжьзэ, мы­жъохэм апхырычъзэ, сурэт гъэшIэгъонхэр псыдэ­чъыпIэ дэпкъхэм ахи­шIы­хьагъэх, гъочIэгъыбэхэр, псы­къефэхыпIэхэр щигъэ­псыгъэх.

 

— ЧIыпIэ дэхэ дэд! Адыгеим сыкъызыкIорэр апэрэп, ащ къэс мыщ сыкъехы. Илъэсым исыд фэдэрэ лъэхъани дахэ. Адэ джы фэдэ уцышъогъу мазэхэр зыми пэсшIыщтхэп. СинэIуасэу Адыгеим къакIохэрэми мы чIыпIэр зэрагъэлъэгъунэу ясэIо. ЧIыопс дахэ шъуиI! — ­еIо Ростов хэкум къи­кIы­гъэ зекIоу Тимур Ку­сумовым.

Гъогупэр лъыбгъэкIуа­тэмэ, Мэзмые псыкъе­фэхым екIурэ лъагъом фэшъхьаф дэхабэр хэу­шъэфагъ. Гъогууанэм текIыгъуай, зекIомэ хаубыкIыгъэ лъагъом гъуазэм ычIыпIэу уапэкIэ уещэ. Зы бгъумкIэ мэкъэшхор зыпыIукIэу зырезгъэхьыхрэ Шъхьэгуащэ речъэкIы, адырабгъумкIэ къушъхьэтхыцIэу Азэщ къыпшъхьащыт. ГъочIэгъэу «Тхьэм сыблегъэхкIэ» заджэхэрэр лъэгъупхъэ чIыпIэ цIэрыIоу къушъхьэтхыцIэм иIэмэ яз. Уигъэщынэу, къыпшъхьащыхьэу зэрэгъэпсы­гъэм къыхэкIэу цIэр фаусыгъ. Осми, ощхми защыщыуухъумэшъунэу гъочIэгъыр куу, метрэ пчъагъэ икIыхьагъ. Ащ дэжьым щыгъэнэфэгъэ чыжьэплъа­пIэм утетмэ, ыпэ къифэрэ пстэур тезыхыным фэхьазыр Шъхьэгуащэ дэгъоу ушъхьапырэплъы.

 

ГъочIэгъым ыуж гъогу­уанэм анахь чIыпIэ щынагъоу иIэр къыкIэлъэкIо. КъушъхьэтхыцIэм рекIокIрэ лъэгъо бгъузэм ишъомбгъуагъэ метрэ ныкъом на­хьыбэ хъурэп. Арышъ, урыкIо зыхъукIэ мыжъо дэпкъым рекIокIрэ гъучIыр пIыгъэу узэпырыкIын фае. НэгъэупIэпIэгъу заулэкIэ чIыгу пытэм укъытеуцо­жьы ыкIи гъогууанэр лъыб­гъэкIуатэмэ хъущт.
ТIэкIу узыкIорэм, ­гъогу зэхэкIыпIэм унэсы. ДжабгъумкIэ зептмэ, Мэзмые псыкъефэхым урищэлIэщт. Мыжъошхо зэтетэкъуагъэ­хэмрэ егъэшIэрэ чъыг лъа­псэхэмрэ уапхырыкIзэ метрэ 250-рэр зыпкIукIэ, псыкъефэхымрэ ар зы­хэшIыхьэгъэ чIыопс да­хэмрэ япэIуплъэ нэплъэгъум къыфызэIуехы: мы­жъо зэгоутыгъэм ызы­фагу мэкъэшхор пыIукIэу, метрищ фэдизыр илъэгагъэу Мэзмые псыкъефэхым зыкъыредзыхы. ЧIыопсым хэтхыхьагъэм фэдэу, хэп­чын умылъэкIынэу хэу­шъэфэгъэ псыкъефэхым лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ уеплъын олъэкIы. Бгъу пстэумкIи итеплъэ зэ­мы­лIэужыгъу. Анахьэу ар зыщыдахэр гъочIэгъышъоу зыпхырычърэм учIахьэу узеплъкIэ ары. Пхъэцхэр, уц лъэнтхъэйхэр къе­шIэ­кIыгъэхэу чIыопсым хэшIыхьагъ. Гъэмэфэ лъэ­хъаным зыщыбгъэпсэ­фыщтмэ нахь чIыпIэшIу бгъотыжьынэп. Псымрэ мэзымрэ къатрэ чъыIэ­тагъэм фэбэ гопэгъур пшъхьащахы, бзыу мэкъэ дахэу щыIурэм гупшысэхэр зэбгырефых.

Псыкъефэхым ушIокIэу псыхъор зыдачъэрэмкIэ уехми, чIыпIэ дэхабэр щы­гъэпсыгъ. Мэзмые пэ­рыохъу мыинхэр къы­гъэпс­хэзэ ечъэхы. Мыжъо зэм­лIэужыгъуабэу хэлъхэмрэ чъыгэу хэукIорэя­гъэу зэрихьэхэрэмрэ ичъэ агъэжъажъэми, къагъэуцу­рэп. Ау мыщ фэдиз дэхагъэр зыфимыкъугъэхэм ягъогупэ лъагъэкIотэн алъэкIыщт. Мэзмые псы­хъом зэпырыкIрэ лъэс лъэгъо цIыкIум Рыфабгъо ипсыкъефэххэм мэз дахэм ухэтэу уари­щэлIэщт.

Анцокъо Ирин.