Лъэгъо дахэ рэкIох

«Унэгъо пытэр къэралыгъом ылъапс», — аIо. Ащ фэIорышIэрэ къэралыгъо программэхэр пхыра­щых, зэнэкъокъухэр зэхащэх. Ахэм зэу ащыщ илъэс къэс рагъэкIокIырэ Урысые зэнэкъокъоу «Илъэсым иунагъу» зыфиIорэр. Мыщ икIэща­кIох УФ-м IофшIэнымкIэ ыкIи со­ци­альнэ хэхъоныгъэмкIэ и Мини­стерствэрэ щыIэныгъэм чIыпIэ къин ригъэуцуагъэхэ сабыйхэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ Фондымрэ.

Зэнэкъокъур зызэхащэрэ илъэсиблым къыкIоцI ащ нахь зиушъомбгъугъ, общественнэ мэхьанэ иIэ хъугъэ. Унагъом ылъапсэ пытэнымкIэ, ныбжьыкIэхэм щысэшIу афэхъунхэмкIэ ащ хэлажьэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ зэрэхъурэм ишIуагъэ къэкIощт.

Урысые зэнэкъокъоу «Илъэсым иунагъу» зыфиIорэм ишъо­лъыр едзыгъо икIэуххэр Адыгеим бэмышIэу щызэфахьысыжьыгъэх. Кощхьэблэ районымкIэ Чыржьын Долэтрэ ишъхьэгъусэу Альбинэрэ зэнэкъокъум хэла­жьэхи, лъэныкъоу «Унэгъо ныбжьыкI» зыфиIорэмкIэ текIоныгъэр къафагъэшъошагъ.

Кощхьаблэ щыпсэурэ Чыр­жьын зэшъхьэгъусэ ныбжьыкIэхэм яунагъо бэмышIэу теблэгъагъ, хьакIэхэр зэрякIасэр къыушыхьатэу дахэу къытпэ­гъокIыгъэх ыкIи зэнэкъокъум хэлэжьэнхэу зэрэхъугъэмкIэ ягуапэу къыддэгощагъэх.

Урысые зэнэкъокъум хэлэ­жьэнхэмкIэ Чыржьынхэм яунагъо къэзыгъэлъэгъуагъэр Кощ­хьэблэ къоджэ Советыр ары. Долэт шIэныгъэ тедзэ зыщызэрагъэгъотырэ искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу Хьагъэ­удж Мыхьамэт ыцIэ зыхьырэм ­илъэс 12 хъугъэу Iоф щешIэ, адыгэ къашъор арегъашIэ. Ыгъэсэрэ кIэлэцIыкIухэр зэнэкъокъухэм ахегъэлажьэх, хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр ренэу къафа­гъэ­шъуа­шэ. Ар къэзыушыхьатырэ дипломхэр иIэх.

— ТиунагъокIэ зэнэкъокъум тыхэлэжьэнэу къызытаIом лъэшэу тигуапэ хъугъэ. Илъэс зау­лэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Шъэумэн Хьазрэт ыцIэкIэ зэхащэгъэ зэ­нэкъокъоу «Адыгэ шъау» зы­фиIорэм сыхэлажьи, хагъэу­нэфыкIырэ чIыпIэр къысфагъэшъошагъ. Ащ нэмыкIэу ижъыкIэ тятэжъ-тянэжъхэм агъэфедэщтыгъэ Iэмэ-псымэхэм яугъои­жьын ыуж сит. Музей цIыкIу тищагу къыщызэIусхыгъэу ижъы­рэ Iэмэ-псымэхэр ащ щэсэу­гъоих. IофшIагъэхэр тхьапэм тетэу дгъэхьазырхи, сурэтхэр акIыгъухэу АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэрэ иотделэу «Материнство и детство» зыфиIоу Кощхьаблэ щыIэм Iэ­кIэдгъэхьагъ. Тхылъхэм ягъэхьазырынкIэ ахэр IэпыIэгъу къызэрэтфэхъугъэхэмкIэ лъэшэу та­фэраз. Нэужым уахътэ тешIагъэу «Унэгъо ныбжьыкI» зыфиIорэ едзыгъомкIэ текIоныгъэр къызэрэтфагъэшъошагъэр къызытаIом, лъэшэу тигуапэ хъугъэ ыкIи ащ кIуачIэ къы­титыгъ. ТекIоныгъэ къыдэзы­хыгъэхэмкIэ Урысые зэнэкъо­къум иятIонэрэ уцугъоу мэкъуогъум рекIокIырэм Iудзыгъэ шIыкIэм тетэу тыхэлажьэ, — къыIуагъ Чыржьын Долэт.

Долэт ицIыкIугъом къыщыублагъэу адыгэ къашъор икIасэу гурыт еджапIэм щеджэфэ Бэлокъо Аслъан зэхищэгъэ ан­самблэу «Золотой Кинжал» зы­фиIорэм къыщышъуагъ. Нэ­ужым Тхьабысым Умар ыцIэ зыхьырэ училищым чIэхьаным пае я 8 — 9-рэ классхэм Мые­къуапэ дэт гимназием ще­джагъ. Училищыр къызеухым ан­самблэу «Ислъамыем» къыщышъуагъ. 2006-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо университетым чIэхьажьи, апшъэрэ гъэсэныгъэ зэригъэгъотыгъ.

2010-рэ илъэсым Долэтрэ Альбинэрэ унагъо зэдашIагъ. Мы мафэхэм ахэм шъэожъыи 3 зэдапIу, Расул илъэси 8, Тимур илъэси 6, Шамиль мэзи 8 аныбжь.

Сыд фэдэрэ къэралыгъуи ылъапсэр унагъор ары. Унагъо пэпчъ зэфыщытыкIэ, унагъор зэрэпсэурэ хэбзэ цIыкIу горэ­хэри иIэх, ау тилъэпкъкIэ хэбзэ дахэу пстэуми зэдыряе хъугъэ­хэр шапхъэ зыфэхъухэрэр унэ­гъо рэхьат зэгурыIо-зэдэIужьхэр ары. Унагъом имэхьанэ зэрэиныр къагурыIозэ Долэтрэ Альбинэрэ зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу, ящытхъу арагъаIозэ зэдэпсэух.

Альбинэ илIакъокIэ Хьаты­гъужъыкъуае щыщ, Хьабыйхэм япхъу. Адыгэ республикэ гимна­зием щеджагъ, нэужым Адыгэ къэралыгъо университетым июридическэ факультет къыу­хыгъ. Кощхьэблэ районым гъэсэныгъэмкIэ и ГъэIорышIапIэ иведущэ специалист, мы уахътэм декрет щыс.

— Унагъом шэн-хабзэу ­илъым бэкIэ елъытыгъ ар зыфэдэщтым, — еIо Долэт. — Хабзэр, бзыпхъэр, намысыр ахэр унагъом ипкъэухэу щытынхэ фае. ­Лъэпкъ пстэуми такъыхэзыIэтыкIэу, лъытэныгъэ къытфязыгъэшIырэр хэбзэ дахэу тхэлъыр ары. Ар зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп, ти­унагъокIи ар тиIэубытыпIэу тырэкIо. КъыткIэхъухьэхэрэри ащ тетэу тпIунхэм Iоф дэтэшIэ. Анахьэу тикIэлэцIыкIухэм ныдэлъфыбзэр ашIэным, рыгущыIэнхэм тыфэбэнэн фае. Ар ны-ты пстэуми типшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ.

Унэгъо зэгурыIожь, зэкъот бгъэпсыныр непэ IэшIэхэп. Са­быйхэри имытэкъухьагъэхэу, ежь ашъхьэ иIоф ыуж язакъоу имытхэу пIугъэнхэр IофшIэны­шхоу щыт. А зэпстэури нахьыбэрэмкIэ зыпшъэ ифэрэр бзы­лъфыгъэр ары. Ащ бэ елъытыгъэр. Бзылъфыгъэр — унагъом ыкIуачI, хъулъфыгъэр — ипкъэу. Унагъом ис пстэуми гущыIэ­гъу-упчIэжьэгъу ашIырэр бзылъфыгъэр ары. Джащ фэд Альбини. Яунэгъо ныбжьыкIэ зэгурыIоныгъэрэ рэхьатныгъэрэ зэри­лъыщтым фэгуIэ, ащкIэ ишъхьэгъусэу Долэт лъэшэу къыкъот. Яшъаохэм пIуныгъэ тэрэз ара­гъэгъотыным ыуж итых.

— Адыгэ унагъом егъашIи унашъо щызышIыгъэр хъулъфыгъэр ары. Ар дэгъоу къыгурэIо сишъхьэгъусэ. Унагъом зэгурыIоныгъэ илъынымкIэ бзылъфыгъэм ишэн бэ елъытыгъэр. Зым Iэпызырэр адрэм къы­штэжьэу щытын фае. Iоф горэ къепхьыжьагъэмэ къыбдыри­гъэштэн, зыкъыпкIигъэкъон фае. Армырмэ узэгурыIощтэп, унагъуи пфэшIэщтэп, — къыIуагъ Долэт.

— Зэнэкъокъум тыхэлэжьэныр тиунагъокIэ къытшIокъи­ныгъэп, — еIо Альбинэ. — Сишъхьэгъусэ иIэшIагъэхэр, игъэхъагъэхэр ары нахьыбэу тыкъызэрэхагъэщыгъэр. Хъулъфыгъэр унагъом ылъапс, ­ипкъэу. Илъэс 12 хъугъэу гушIуагъуи, гукъауи зэдэтэгощы. ЗыпарэкIи сыгу хигъэкIыгъэп. УзэгурыIоу узэдэпсэумэ, унэгъо Iофыри къыпшIокъиныщтэп. Унагъор нахь ин къэсми, нахь Iофыбэ къыпэкIы. Ау лIыр къыбготымэ, сыд фэдэрэ Iофри нахь псынкIэ къыпфэхъу. Сабыйхэм ягъэхъагъэхэм уащыгушIукIызэ ыпэкIэ улъэкIуатэ.

Альбинэ пщы-гуащэхэм алъэ­хэсэп. Ау къызэриIуагъэмкIэ, мафэ къэс пIоми хъунэу зэрэлъэгъух, дэгъоу зэгурэIох, сабыйхэр игуащэ афеIыгъы. Сыд фэдэрэ лъэныкъокIи нысэр ащ лъэшэу фэраз.

«ЫIэ дышъэ пэзы», — зыфаIохэрэм ащыщ Долэт. Зэ­шъхьэгъусэхэр зыщыпсэурэ хапIэр Долэт янэжъ-ятэжъмэ къакIэныгъ. Унэм ыкIоцI ежь ыIэкIэ гъэцэкIэжьын инхэр ри­шIылIагъэх, джэхашъор ри­дзагъ. Зыпари ыгъэхьаулыерэп, пхъэм, гъучIым псэуалъэхэр ахешIыкIы. ГуIэтыпIэ афэхъугъэу гъэмафэм зычIэсыхэрэ шхэпIэ зэIухыгъэм ышъхьагъ телъ гъучI бгъагъэр дахэу ­ышIыгъ, джэхашъом плиткэр рилъхьагъ. Мыжъо дахэхэмкIэ къышIыхьи щагум псыкъечъэхыпIэр щишIыгъ. Музей цIыкIоу ыгъэпсыгъэри гъэшIэгъоны. Ащ чIэтых пхъэ шъхьалыр, ижъырэ цыджыр, къошыныр, утыр, онджэкъыр ыкIи ар зыпашIэщтыгъэ гъучI кIапсэр, тамыгъэ къэнэтIэхэсыр, нэмыкIхэри. Ахэм къэбарэу апылъыр, къыздикIыгъэхэр, зэрагъэфедэщтыгъэхэр зэкIэ Долэт къытфиIотагъэх.

Зэшъхьэгъусэ ныбжьыкIэхэу Долэтрэ Альбинэрэ хэткIи щысэтехыпIэу зэрэщытхэм щэч хэлъэп. Унэгъо дахэ зэдагъэпсыгъэу, шIулъэгъуныгъэр къябэкIэу лъэгъо дахэ рэкIох. ШIоу щыIэр ягъогогъоу, ясабыйхэм яхъяр зыдалъэгъужьэу щыIэнхэу та­фэлъаIо.

КIАРЭ Фатим.