Адыгабзэр псэм ылъапсэу

Адыгабзэм хэхъоныгъэ ышIыным, ащ имэхьанэ зыкъегъэIэтыгъэным республикэм щыпылъых, ащкIэ амалэу щыIэр зэкIэ щагъэфедэ. Къыт­кIэхъухьэрэ лIэужхэм яныдэлъфыбзэ ашIэныр, рыгущыIэнхэр ыкIи ры­тхэн­хэр непэ пшъэрылъ шъхьаIэу щытхэм ащыщ. АщкIэ пшъэдэкIыжьышхо зыхьырэ еджапIэмрэ мы предметымкIэ кIэлэегъа­джэхэмрэ яIофшIэн зэ­рэзэхащэрэм бэ елъы­ты­гъэр. Ар къыдэтлъытэзэ, адыгабзэм, лъэпкъ культурэм язэгъэшIэнкIэ шIы­кIэ-амалэу агъэфедэхэ­рэм, шъо­лъырым щызэхащэрэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм зэрахэлажьэхэрэм афэ­гъэ­хьыгъэу Адыгэ Респуб­ликэ гимназием адыгабзэмкIэ ыкIи литерату­рэмкIэ икафедрэ ипащэу, кIэлэегъаджэу Мэлгощ Лидэ гущы­Iэгъу тыфэхъугъ. — Бзэр лъэпкъым иды­шъэ кIэн, зэгурыIоны­гъэм, мамырныгъэм афэ­IорышIэрэ лъэныкъу. ­КIэлэегъаджэхэм ясэнэ­хьат зыщыхагъахъорэ институтым зэхищэгъэ шъолъыр семинарым бэмышIэу гимназием иIофышIэхэмкIэ шъухэлэ­жьагъ. Сыд фэдэ лъэныкъомкIэ шъо ащ зыкъыщыжъугъэлъэгъуагъа?
— Кавказым щыпсэурэ ­лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къызщыгъэлъэгъогъэ Iофтхьабзэм апэрэу ты­хэлэжьэнэу хъугъэ. Бзэм, шэн-хабзэхэм якъэухъу­мэн, тэщ фэдэ кIэлэегъаджэхэр, шIэныгъэлэжьхэр зэрэ­зэ­дэла­жьэхэрэм тшIогъэшIэгъонэу тя­дэIугъ. ТиеджапIэ пстэуми афэдэп, хъишъэ гъэшIэгъон пылъ. Бзэм икъэухъумэн, изэгъэшIэн, шэн-хабзэхэм игъэкIотыгъэу тынаIэ атет. КIэу къе­жьэрэр, ушэтыпIэ гупчэ фэдэу, тэ къытлъэIэсы. ТиеджапIэ этно-музей иI. Пилотнэ еджапIэ тызыхъугъэм щегъэжьагъэу ащ фэдэ амал тиIэ хъугъэ. Семинарым щызэхащэгъэ къэгъэ­лъэгъоным тикIэлэеджакIохэм ашIыгъэ пкъыгъохэр къетхьы­лIагъэх, ахэр къахэлыдыкIэу къахэщыщтыгъэх, ар тигуапэ хъугъэ.
— Сыд фэдэ пкъыгъоха зыцIэ къепIон плъэ­кIыщтхэр?
— Тинасып къыхьыгъэр «технологиер», «труд» зыфиIорэ предметхэмкIэ тикIэлэеджа­кIохэм игъэкIотыгъэу, хэхыгъэу адэлажьэх. Пшъэшъэжъыехэр шъхьафэу дэн-бзэным, лъэпкъ шхыныгъохэм яшIын, хэдыкIыным, хъэным афагъасэх. КIа­лэ­хэм Iэмэ-псымэхэм, Iанэхэм, пкъыгъо зэфэшъхьафхэм яшIын ишъэфхэр аIэкIалъхьэ. Iофтхьабзэ горэ зэхатщэ къэс тызэ­IэбэкIышъ, лъэпкъ пкъыгъо горэ ахэм къахэтхын тэлъэкIы. Ти­классхэм зэкIэми тикIэлэеджа­кIохэм ашIыгъэ Iэмэ-псымэхэр ачIэтых. Ащи тырэгушхо.
— Адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэкIэ кафедрэм урипащ, мыщ фэдэ шапхъэхэм апшъэ­рэ еджапIэхэр атетых, сыдэущтэу ащ фэдэ екIо­лIакIэм шъукъыфэ­кIуагъа?
— КъызэрэсIуагъэу, тиеджапIэ хъишъэ гъэшIэгъон пылъ. Апэ ар интернатыщтыгъ. 1991-рэ илъэсым, республикэр за­гъэпсым, гимназие тыхъужьыгъ. Предмет пэпчъ телъытэгъэ ка­федрэхэр тиIэх. Пшъэрылъэу зыфэдгъэуцужьыхэрэр иных, дгъэцэкIэн фэе Iофыгъохэр бэ мэхъух. Типащэу КIыкI Нуриет тыготэу тэлажьэ. АдыгабзэмкIэ кIэлэегъаджэу нэбгырибгъу тиI. Проектнэ офисым, тхылъхэм якъыдэгъэкIын адэлажьэхэрэр тиIэх, зэнэкъокъу зэфэшъхьаф­хэм тахэлажьэ. Аужырэ илъэситIум «Адыгабзэмрэ адыгэ ли­тературэмрэ явидеоурок анахь дэгъу» зыфиIоу респуб­ликэм щызэхащэрэм шIокI имы­Iэу тыхэлажьэ. Адыгэ литературэмкIэ сэ апэрэ чIыпIэр къы­дэсхыгъ. Пэублэ классхэмкIэ Мыгу Анжелэ апэрэ хъугъэ. ХагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр бэхэм къафагъэшъошагъэх. «Адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ кIэлэегъэджэ анахь дэгъу» зыфиIорэ зэнэкъокъуми гъэрекIо тыхэлэжьагъ. Пандемием ыпкъ къикIэу тыщысыгъ нахь мышIэми, Мыгу Анжелэ ащи къыщыхэщыгъ. «Илъэсым икIэлэегъэджэ анахь дэгъу» зыфи­Iорэ зэнэкъокъум Темзэкъо Маринэ гъогогъуитIо хэлэжьагъ. Апэ къыщыхагъэщыгъ, нэужым шIухьафтыныр къырихыгъ. Этно­культурэмкIэ Урысые зэнэкъо­къоу зэхащэгъагъэм ГъукIэлI Ма­риет хэлэжьагъ. Онлайн шIы­кIэм тетэу ащ Iофтхьабзэр кIэлэеджакIохэм афызэхищагъ. ТIэкIу тыгумэкIыгъ, зэрэхъущтыр тымышIэу, ау щытхъу тхылъхэр къытфагъэшъошагъэх. Джащ фэдэу мыгъэрэ олимпиадэм шIухьафтынхэмкIэ тыкъыхагъэщыгъ. БзэмкIэ текIоныгъэр нэ­бгыритIумэ къыдахыгъ, нэбгыритIу къыхагъэщыгъэх. ЛитературэмкIэ зы текIоныгъэрэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIитIурэ тиIэх.
— Джыдэдэм республи­кэ гимназием гъэцэкIэ­жьынхэр игъэкIотыгъэу щэкIох. ПэIудзыгъэ егъэ­джэным иамалхэр жъугъэфедэзэ кIэлэеджакIо­хэр ешъогъаджэх. Ащ фэ­дэ шIыкIэм сыд зэра­рэу къыздихьырэр?
— Уапашъхьэ ис сабыим къыфэпIуатэрэр къыгурыIуа­гъэмэ е зэхимышIыкIыгъэмэ олъэгъу. Унэм исхэ зыхъукIэ, десэу хъытыумкIэ кIорэм къы­хэмыхьэхэу къыхэкIы. Зумыр, ватсапыр дгъэфедэхэзэ тадэла­жьэ. Къыдыхэтэлъытэ сабыир изакъоу унэм зэримысыр. Нэ­нэжъ-тэтэжъхэр къагосхэу, къа­дэIэпыIэхэу къыхэкIы. Егъэджэным ребусхэр, кроссвордхэр бэу хэтэгъахьэх, нахь ашIогъэшIэгъон зэрэтшIыщтым тыпылъ.
— Илъэс еджэгъур ыкIэм фэкIо. Сыдэущтэу ащ зыфэжъугъэ­хьазырыра?
— АдыгабзэмкIэ шIокI зимыIэ къэралыгъо ушэтыныр къызе­жьэм, апэ ащ хэлэжьагъэхэм тигимназие ащыщ. Нэбгырэ 20 фэдиз а илъэсым адыгабзэмкIэ ушэтыныр зытыгъагъэр. АдыгабзэкIэ ОГЭ-м зыфэбгъэхьазырын плъэкIынэу пособиехэр джыдэдэм щыIэх. Изложениехэр, текстхэм Iоф зэрадэпшIэщт упчIэхэр ахэм адэтых.
— Республикэ гимназиер адыгэ псэ зиIэ еджапIэ­хэм ащыщ. Адыгэ джэгухэр десэ зэпыугъохэм ащызэхэшъощэх.
— Шъыпкъэр пIощтмэ, къы­тэхъуапсэх. «Шъушъхьэ Iэты­гъэу адыгабзэкIэ шъолажьэ, адыгэ пщынэм ымакъэ еджапIэм дэ­IукIы», — къытаIо тиIофшIэгъу­хэу нэмыкI еджапIэхэм ащылажьэхэрэм Типащэ къыдды­регъаштэшъ, ар къыддэхъу. Адыгабзэм, шэн-хабзэхэм язэ­­гъэшIэн еджапIэм икъоу щы­зэшIохыгъэным КIыкI Нуриет лъэшэу пылъ. Налщык тIо тыкIуагъ. АдыгабзэкIэ зэхащэгъэ КВН-м тыхэлэжьагъ. ТиIофшIэн уасэ зэриIэр тэлъэгъу.
— ИлъэсыкIэ еджэгъум ехъулIэу гимназием ипчъэхэр къызэIуихы­жьыщтха?
— ГъэцэкIэжьынхэр зэрэ­кIорэм типащэ ынаIэ тет. Тыщэ­гугъы къызэIутхыжьынэу. Илъэ­ситIум тиIофшIэн тIэкIу зэте­тIэжэн фае хъугъэшъ, ащи тегъэгумэкIы, зыми тыкIуагъэп, зи къэтщагъэп. Ащ фэдэ IофшIэным пытыдзэжьы тшIоигъу.

Тэу Замир.
Апэрэ нэкIубгъом ит сурэтым джабгъумкIэ ятIонэрэу щытыр Мэлгощ Лид; респуб­ликэ гимназием икIэлэегъа­джэхэмрэ икIэлэеджакIохэмрэ.