Лъытэныгъэр къэлэжьыгъошӀоп

КӀэлэегъаджэмкӀэ зынахь гушӀуагъо щымыӀэр ригъаджэхэрэр цӀыф дэгъу хъугъэхэу, щыӀэныгъэм чӀыпӀэ дахэ щаубытыгъэу къылъэгъужьынхэр ары.

Сэ непэ нэIуасэ шъузыфэсшIымэ сшIоигъор систудент анахь дэгъухэм ащыщыгъэу, нэужым аспирантурэм чIахьи, кандидат диссертациер игъом ыгъэхьазыри, дэгъу дэдэу ар къэзыгъэшъыпкъэжьыгъэ, нэ­ужым доцент хъугъэ, джы доктор диссертацием Iоф дэзышIэрэ, МКъТУ-м къызготэу непэ къыщыздэлэжьэрэ кIэлэегъэджэ IэпэIасэу, дипломатэу, общест­веннэ IофышIэшхоу Мусхаджиев Саид-Хасан Хамзат ыкъор ары.
Саид 1972-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 12-м Чэчэн Рес­публикэм щыщ Шалинскэ районым къыхиубытэрэ псэупIэу Мес­кер-Юрт къыщыхъугъ. Унагъоу къызэрыхъухьагъэм сабыи 9 исыгъ. Нафэу зэрэщытымкIэ, унагъор ары зэкIэ къызщежьэ­рэр, ащ илъ хэбзэ-зэхэтыкIэхэр сабыимкIэ щысэ мэхъух.
Саид ятэу Хамзатрэ янэу Петиматрэ зэгурыIоныгъэ зэрылъ унэгъо дахэ зэдашIагъ, IофшIэным ялъфыгъэхэри фапIугъэх. КIэлэцIыкIухэм Саид анахьы­кIагъ. ЗэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу, лъэпкъым хэлъ шэн-хэ­бзэ дахэхэр къэухъумэгъэнхэм, ахэр укъуагъэ мыхъунхэм ренэу анаIэ зэратырагъэтырэм дакIоу Iоф­шIэным фэщагъэхэу, цIыфхэр алъытэхэу Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм якультурэ диштэу псэунхэм афагъэсагъэх. Саид ятэ ныбжьыкIэ дэдэу Хэгъэгу зэошхом илъэхъан тылым щы­Iэхэм ахэтэу Малгобекскэ пыта­пIэхэм яшIын чанэу хэлэжьэ­гъагъ.
1989-рэ илъэсым Саид гу-
рыт еджапIэр дышъэ медалькIэ къыу­хыгъ. Кавказым щыпсэурэ лъэпкъ­хэм ятарихърэ якульту­рэрэ язэгъэшIэн ныбжьыкIэ дэдэу шIогъэшIэгъонэу ыуж ихьэгъагъ. Нэужым сэнэхьатэу къыхихыщтымкIи, творческэ Iо­фэу зыпылъыщтымкIи ащ ишIуа­гъэ къекIыжьыгъ.
Гурыт еджапIэр къызеухым ыуж илъэс 17 зыныбжь кIалэр Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъымкIэ ифакультет чIэхьагъ. Мыщ дэжьым къэIо­гъэн фае а лъэхъаным зы чIыпIэм пае нэбгыри 6 фэдиз зэрэзэ­нэкъокъущтыгъэр. Ау шIэныгъэ дэгъу зиIэ кIалэр пхырыкIыгъ.
Саид къызэриIуатэрэмкIэ, иду­нэееплъыкIэ уцунымкIэ, щы­Iэныгъэм теубытагъэ зыхэлъ екIолIакIэ фыриIэ хъунымкIэ яшIогъэшхо къэкIуагъ а лъэхъа­ным университетым щезыгъа­джэщтыгъэхэу ЯкIыкъо Александр, Хъуажъ Руслъан, ЦуукI Налбый, Хъут Людмилэ, Хэшх Мурат, Мырзэкъулэ Борис ыкIи нэмыкIхэм. Ахэр IэпэIэсэныгъэ ин зыхэлъ кIэлэегъаджэхэу зэ­рэщытыгъэхэм имызакъоу, кIэлэпIу дэгъугъэх.
Университетым щеджэ зэхъум Саид шIэныгъэ куухэр зэрэзэригъэгъотыщтхэм ынаIэ лъэшэу зэрэтыригъэтырэм дакIоу цIыф­хэм шъыпкъэныгъэ пхэлъэу, уагурыIоу, шъхьэкIафэ адызеп­хьэу уахэтын зэрэфаер кIэкIэу къэпIон хъумэ, унагъом къыщыхалъхьэгъэ шэн дахэхэр ымыу­къонхэм ренэу ынаIэ тыригъэтыщтыгъ.
1994-рэ илъэсым тарихъымкIэ ыкIи советскэ правэмкIэ факультетыр дэгъу дэдэу Саид къеухы. ТарихъымкIэ факультетым а лъэхъаным ары зэреджэщтыгъэхэр.
ТарихъымкIэ факультетыр къэзыухыгъэхэм ащыщыбэм гъэ­хъэгъэшхохэр ашIыгъэх, пшъэ­рылъ инхэр зэшIуахыхэзэ, яIоф­шIэн непэ зэхащэ. Ахэр: Шъоджэ Азамат, ЖакIэмыкъо Вячеслав, ПэкIэшхо Нурбый, Кринко Евге­ний, Шевченко Владимир, Ивахненко Алексей, Къудаикъо Олег, Къудаикъо Юр, Гъыдзэ Алый, Дзыбэ Саида, Хаджуова Зара, Сулейман Фатим, МэщлIэкъо Хьамед, Гаража Наталья, Джыгунэ Фатим, Нэпсэу Нуриет, Дефтерэ Андрей, Кобл Светланэ ыкIи нэмыкIхэр.
ШIэныгъэм екIурэ гъогум Саид зытехьэм джыри студентыгъ. Темыр Кавказым ита­рихъкIэ статьяхэр ащ гъэзетхэм къаригъахьэщтыгъэх, научнэ сту­дент конференциехэу ыкIи Iэнэ хъураехэу университетым щыкIохэрэм докладхэр къащи­шIыщтыгъ.
Апшъэрэ еджапIэм ыуж Саид очнэ аспирантурэм чIэхьэ сэнэ­хьатэу «Отечественная исто-
рия» зыфиIорэмкIэ. Зэфэхьысыжь куухэр зышIын зылъэкIырэ аспирант-ушэтакIоу ащ зыкъыгъэлъэгъуагъ.
2000-рэ илъэсым гъэхъагъэ хэлъэу кандидат диссертациер «Ислам и освободительное движение в конце ХVIII — первой половине ХIХ в.» зыфиIорэ темэмкIэ къыгъэшъыпкъэжьыгъ.
Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, доцентэу, дзэ-тарихъ шIэныгъэхэмкIэ Академием ичлен-корреспондентэу Саид Мусхаджиевыр илъэс 25-м ­ехъугъ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым зыщылажьэрэр. Культурологием­кIэ, религиоведениемкIэ, КъокIыпIэ Благъэм ихэгъэгухэм яэтнологиекIэ, адыгэхэм ятарихъкIэ ыкIи якультурэкIэ, народнэ дипломатиемкIэ ригъэджагъэх.
Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм афэ­гъэхьыгъэ элективнэ курсэу ащ ыгъэхьазырыгъэм гъэсэныгъэмкIэ Урысые Академием осэшхо къызэрэфишIыгъэр хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу.
Саид Мусхаджиевым научнэ, методическэ IофшIэгъэ 70-м ехъу, монографиехэу «Исламский узел Кавказской войны», «Гази-Хаджи Зандакский: прос­транство и время героя», «Фор­мирование гражданской идентичности и патриотизма в молодежной среде Республики Адыгея» зыфиIохэрэр ытхыгъэх.
Наукэмрэ студентхэм яегъэ­джэнрэ адакIоу общественнэ IофшIэнми ащ иIахьышхо хе­шIыхьэ: научнэ, общественнэ форумхэм, Iэнэ хъураехэм, дунэе, шъолъыр, урысые симпозиумхэм ахэлажьэ. ЩытхъуцIэу «Адыгэ Республикэм мамыр­ныгъэмкIэ и Лигэ илауреат» зыфиIорэр 2008-рэ илъэсым къыфагъэшъошагъ.
Саид Мусхаджиевым МКъТУ-м истудентхэр игъусэхэу феде­ральнэ ныбжьыкIэ научнэ-просветительскэ проектэу «Кавказым щэрэмамыр» зыфиIорэм ренэу хэлажьэ. Ростов-на-Дону дэт Къыблэ федеральнэ уни­верситетым ащ фэдэ Iофтхьа­бзэр зыщызэхащэрэр илъэси 10 хъугъэ.
Апшъэрэ еджапIэхэр, научнэ учреждениехэр, экспертхэр, хэ­бзэ къулыкъухэм, общественнэ объединениехэм ялIыкIохэр, шъо­лъырым ис динлэжьхэр а проектым зэрепхых. МКъТУ-м икупэу Саид зипащэр ащ зэрэ­хэлажьэрэм шIэныгъэлэжьхэм осэшхо къыраты.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ проектым къыдыхэлъытагъэу гъэрекIо зэхащэгъэгъэ форумэу «Большой Кавказ: культурно-­исторические, этнополитические и международные контуры развития» зыфиIорэм Саид экспер­тэу, зэхэщакIоу хэлэжьагъ, докладэу «Потенциал публичной дипломатии в межкультурных коммуникациях на Кавказе» зыцIэр къыщишIыгъ.
Непэ ар МКъТУ-м админист­ративнэ, уголовнэ правэмкIэ икафедрэ идоцент. Егъэджэн Iофым ишъыпкъэу зэрэпылъым дакIоу мы университетым народнэ дипломатиемкIэ, культурэ зэпхыныгъэмкIэ и Гупчэ пэщэныгъэ дызэрехьэ.
Конго, Нигерием, Чад, Судан, Тыркуем ыкIи нэмыкI IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыгъэхэу а курсыр къэзыухыгъэхэм шIэныгъэ дэгъу зэрагъэгъотыгъэу яхэгъэгухэм зэрагъэзэжьыгъэр къыхэзгъэщы сшIоигъу.
НыбжьыкIэхэр экстремизмэм хэщагъэ мыхъунхэмкIэ народнэ дипломатиемкIэ Гупчэу МКъТУ-м щызэхащагъэм Iофышхо щызэ­шIуахы. «Курс общественной дипломатии» зыфиIорэ методическэ комплексым диштэу яIоф­шIэн зэхащэ.
Саид Мусхаджиевыр кIэща-
кIо зэрэфэхъугъэм тетэу лъэпкъ зэ­фэшъхьафхэм къахэкIыгъэ ныбжьыкIэхэм я Урысые союз и Адыгэ къутамэ МКъТУ-м щызэхащагъ. Ащ илIыкIохэр дунэе, урысые, шъолъыр ныбжьыкIэ форумхэу, зэнэкъокъухэу «Селигер-2013», «Диалог на Эльбрусе-2014», «Таврида-2015», «Российский студент-2016» зыфиIохэрэм, ныбжьыкIэхэмрэ студентхэмрэ яя ХIХ-рэ Дунэе фестивалэу 2017-рэ илъэсым Шъачэ щыкIуагъэм ыкIи нэ­мыкIхэм ахэлэжьагъэх.
Урысые ныбжьыкIэ форумэу «ЗэгурыIоныгъэмрэ зыкIыны­гъэмрэ тэгъэпытэ» зыфиIорэм икъыхэхыни, ипхырыщыни кIэлэегъаджэр зэрахэлэжьагъэр, Адыгэ Республикэм гъэсэны­гъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ ягъусэу ар зэра-
гъэ­цакIэрэр шъхьафэу къыхэзгъэщы сшIоигъу.
Илъэси 6 хъугъэу МКъТУ-м а проектыр щыпхыращы, Адыгэ къэралыгъо университетри тапэ­кIэ ащ къыхагъэлажьэ ­ашIоигъу.
Форумэу «ЗэгурыIоныгъэмрэ зыкIыныгъэмрэ тагъэпытэ» зыфиIорэм Урысыем и Къыблэ осэшхо къыщыфашIыгъ. МКъТУ-м ипрезидент игранткIэ ныбжьыкIэ проектхэмрэ творческэ IофшIагъэхэмрэ язэнэкъокъоу «Так держать!» зыфиIорэми кIэщакIо фэхъугъэр Саид ары. Сабыи 5 зыпIурэ тым ащ фэдиз кIуачIэ къыздырихырэр огъэшIагъо.
Ыныбжь илъэс 50 зыщыхъурэ мафэм ащ сыфэлъаIо сшIоигъу МКъТУ-ми тиреспублики ­ящытхъу языгъэIощт гъэхъагъэхэр тапэкIи ышIынхэу, ишъхьэгъусэу Малики ежьми яунэгъо насып кIыхьэ хъунэу, ясабыйхэм яхъяр ада­лъэгъунэу. Студентыгъом къыщегъэжьагъэу сэ узэрэсшIэрэр шIэныгъэ куу зиIэ, Iэдэбышхо зыхэлъ цIыф чанэу ары. ТапэкIи пкIуачIэ къыкIимычынэу, уидиссертацие уухынышъ, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторыцIэр къыпфагъэшъошэнэу пфэсэIо, Саид.
Чэчэн Республикэм мы ыкъо шIагъом фэдэхэр ары Кавказым икультурэ изехьакIохэр, лъэпкъхэм язэгурыIоныгъэрэ язэкъошныгъэрэ зыгъэпытэхэрэр.
Елена Малышева.
Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, АКъУ-м тарихъымкIэ, историографиемкIэ, теориемкIэ ыкIи методологием-
кIэ икафедрэ ипрофессор, РАЕН-м хэт, АР-м наукэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, УФ-м иапшъэрэ еджапIэ иза­служеннэ IофышI.