ЦIыфхэм шIоу афишIагъэр гъунэнчъ

Къуаджэу Пщыжъхьаблэ ищытхъу язгъаIорэмэ къахэщэу ахэт Пщыжъ Мосэ. Нахьыбэхэм ар зэрашIэщтыгъэр КимэкIэ ары.

Янэу Сарэ джары зэреджэщтыгъэр. Пщыжъ Мосэ Би­лъэустэн ыкъом ичIыпIэгъухэм лъы­тэныгъэу фашIырэр епэсыгъэ шъыпкъ. Ар хъызмэтзехьэкIо пащэхэу Адыгэ Республикэм идышъэ фонд халъытэхэрэм зэращыщыр иIофшIагъэкIэ къы­лэжьыгъэу щыт. Инамыси, уасэу иIэри, чIыгум ыкIи пстэумэ анахь шъхьаIэу цIыфхэм шIу­лъэгъу мыухыжьэу афыриIэр ищыIэныгъэ гъогу кIыхьэ дахэу щыпхырищыгъэх.

ИныбжьыкIэгъур

Мосэ къин ылъэгъузэ къэтэ­джыгъэхэм, гъабли гъаи зылъэ­гъугъэ цIыфхэм ащыщ. КъызэплъэкIыжьмэ, икIэлэцIыкIугъом кIэхъопсыжьынэу, къылъыIэбэ­жьынэу, ащ фэдэ тхъагъо зы­лъэгъугъэ сабыйхэм ащыщэп.

Пщыжъ Мосэ мэкъумэщышIэ унэгъо къызэрыкIом 1937-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 5-м къихъухьагъ. Ащ ицIыкIугъо ыкIи ихэхъогъу илъэсхэр заом ыпэ-кIэ адрэ къэхъугъэ илэгъухэм афэдэу кIуагъэх.

Мосэ иныбджэгъухэм, икъо­джэгъухэм къызэратхырэмкIэ, ицIыкIугъом зы мафэ горэм «ох-ох, сытхъагъ» ыIонэу ыгу къэкIыжьырэп. Зятэ иIэшIугъэ зыхэзышIэгъэ кIэлэцIыкIухэми ащыщыгъэп. Ыгуи ышъхьи етыгъэу хабзэм хьалэлэу фэлажьэу ыIозэ, лажьи-хьакъи имы­Iэу бзэгухьэ IофкIэ ятэу Би­лъэустэн аубыти дащыгъ ыкIи ныбжьи къыгъэзэжьыгъэп. Сарэ къинышхо къыфыкъокIыгъ, шъу­забэу къэнагъ. Ишъхьэгъусэ загъэтIысым Мосэ илъэсиплI, Борисэ илъэситIу нахь аныбжьыгъэп, Мирэ джыри ныбэ илъыгъ. ЦIыфым къин къызфакIокIэ ымыщэчын щыIэп. Арын фае цIыфышъор Iужъу зыкIаIуагъэри. Сарэ бзылъфы­-гъэ чанэу щытыгъ, ыгу ыгъэкIодыгъэп, ашхыщтымкIи ащыгъыщтымкIи исабыйхэр ыгъэхъо­псагъэхэп, чэщи мафи имыIэу Iоф ышIэзэ ыпIугъэх, ылэжьыгъэх. ЩыIэныгъэм игъогу тэрэз тыригъэуцуагъэх.

Игъом мышхэу, ыгукIэ зыкIэхъопсырэ щыгъынри зыщимылъэшъоу охътэ макIэп Мосэ къекIугъэр. Ау къин зэпымы­чыжьмэ ыгу агъэкIодэу къэуцугъэп, гухэлъэу ышIыгъэр къыдэхъуным нэкъуакъозэ фэкIуагъ.

Къуаджэу Пщыжъхьаблэ илъэ­сибл еджапIэр тфы закIэкIэ къыщиухыгъ. Нэужым 1954-рэ илъэсым имэкъуогъу мазэу Хьатыгъужъыкъое гурыт еджапIэр къызэриухыгъэм пае аттестатыр къызыщыратыжьыгъа-гъэр ащ щымыгъупшэу ыгу къи­нэжьыгъ. А гъэмэфэ дэдэм Пшызэ мэкъумэщ институтым чIэхьэгъагъ ыкIи 1959-рэ илъэсым инженер-механик сэнэхьат зэрэзэригъэгъотыгъэр къэзыушыхьатырэ дипломыр ыIыгъэу Кощхьэблэ районымкIэ колхозэу Кировым ыцIэ зыхьыщтыгъэм инженер шъхьаIэу агъэкIогъагъ.

ИIофшIэн илъэсхэр

ИсэнэхьаткIэ илъэситIуи Iоф ымышIагъэу ищыIэныгъэ къэ­гъэ­зэпIэ кIэкI фэхъугъагъ. Еджэр­къуае иколхозэу «Путь к коммунизму» зыфиIощтыгъэм илэжьакIохэр зэкIэри зыхэлэжьэгъэхэ зэIукIэу яIагъэм зыкIыныгъэ ахэлъэу Мосэ хъыз­мэтшIапIэм ипащэу щыхадзы­гъагъ. Краснодар дэт апшъэрэ еджапIэр къэзыухыгъэу, шIэ­ныгъакIэхэр зэгъэгъотыгъэнхэм ыгукIэ фэщэгъэ кIалэр еджэркъуаехэм агу рихьыгъагъ. Цы­хьэу къыфашIыгъэр къыгъэ­шъыпкъэжьыным пылъэу на­хьыжъхэм шIэныгъэу яIэр, Iоф­шIэнымкIэ амалэу аIэкIэ­лъыр игуапэу къызIэкIигъахьэщтыгъ, специалистхэм, механизаторхэм хъызмэтшIапIэм къыIэ­кIэ­хьэрэ техникакIэр аIэ къыра­гъэхьаным фэшI ишIуагъэ ари­гъэкIыщтыгъ, адеIэщтыгъ. А Iэ­натIэр илъэсих Iэпэ-цыпэ зэ­рихьагъ. ХъызмэтшIапIэм Iа­джыри кIоу къыхэкIыщтыгъ. Ары пэпчъ нэм къыкIидзэщтыгъ лэжьакIохэм ящыIакIэ нахьышIу зэрэхъурэр, илъэс къэс чIыгулэжьыным икультурэ нахь зыкъызэриIэтыгъэр, цIыфхэм IофшIэным фыщытыкIэу фыряIэр зэрэзэхъокIырэр. Районым ипащэхэм ягуапэу ар къыха­гъэщыщтыгъ.

ХъызмэтшIапIэм ипэщэ ныбжьыкIэ иапэрэ лъэбэкъухэм парткомым ибюро хэтхэм гущыIэ фабэхэр фаIогъагъэх: «Ныбджэгъоу Пщыжъым шэн дэгъу иI — пхъэшэныгъэ хэлъ, пшъэрылъэу афишIыгъэхэр зэрагъэцэкIагъэхэр уплъэкIужьыгъэным ишIыкIэшIухэр егъэфедэх, гущыIэу ытыгъэр дэх имыIэу егъэцэкIэжьы, шъып­къагъэ хэлъ, кадрэхэм, IофышIэ къызэрыкIохэм дэгъоу афыщыт — зэкIэ а зэпстэур иIофшIэнкIэ IэпыIэгъу къыфэхъу ыкIи тапэкIи а лъэныкъохэм хэхъоныгъэхэр ягъэшIыгъэным фэшI парторганизациер тхьаматэм IэпыIэгъу фэхъун фае».

МэкIэ-макIэу колхозым хэ­хъоныгъэхэр ышIыщтыгъэх. Мэ­къумэщ культурэхэм лэжьыгъэу къарагъэтырэм, былымхъуным ишIуагъэу къакIорэм ахахъоу ыублэгъагъ. ЯтIонэрэ илъэс IофшIэгъум кIэухэу фэхъугъэхэм атегъэпсыкIыгъэу лэжьыгъэр къэралыгъом етыгъэнымкIэ планэу яIагъэр колхозым ыгъэцэкIагъ, цIыфхэм ялэжьапкIэ нахьыбэ хъуи, жьы къащэжьыгъ.

Игъэхъагъэхэр

Пщыжъ Мосэ илъэхъан къо­джэдэсхэмрэ къутырдэсхэмрэ ящыIакIэ электричествэмрэ ра­диомрэ пытэу хэуцогъа­гъэх, урамхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэм фежьэгъагъэх, колхозым къыхиубытэрэ псэу­пIэ­хэр зэзыпхы­хэрэ гъогухэм мыжъуа­кIэр атырата­къоу, зэтырагъэпсы­хьэхэу рагъэ­жьагъ.

ХъызмэтшIапIэм зыкъиIэты­жьэу ыублэ­гъагъ, колхозым хэт­хэм акIуачIэ яцыхьэ телъы­жьэу хъугъагъэ. Ау ипсауныгъэ изытет ыпкъ къи­кIэу Пщыжъ Мосэ колхоз тхьамэтэ IэнатIэм къыIуащыжьи, хэкум мэкъу-мэщымкIэ и ГъэIорышIапIэ инженер шъхьаIэу къащэжьыгъагъ. Нэужым, ипсауныгъэ нахьышIу зэхъужьым, икIэрыкIэу КПСС-м и Кощхьэблэ райком иунашъокIэ колхозэу Кировым ыцIэ зы­хьырэм тхьаматэу ыгъэкIожьы-гъагъ. КъызэрыкIоу щымыты­гъэхэ илъэси 9-м къыкIоцI хъыз­мэтшIапIэм ипэщэ IэнатIэ зэрихьагъ, на­хьышIум ылъэны­къокIэ бэ ышIэн ылъэкIыгъэри.

IофшIэн дисциплинэр гъэпы­тэгъэным Мо­сэ ишъыпкъэу Iоф дишIагъ, илъэс къэс мыпсэумы­лажьэхэр нахь макIэ хъущтыгъэх, гурыт еджапIэр къэзыухыгъэ ныбжьыкIэхэр нахь ягуапэу трактор бригадэхэм, фермэхэм IофышIэ кIохэу аублагъ. А уахътэм шIыкIэ-амалыкIэхэм ате­гъэпсыкIыгъэу ме­­ха­низированнэ шIыкIэкIэ мэкъумэщ продукциер къэгъэ­кIыгъэныр нахь игъэкIотыгъэу агъэфедэу рагъэжьэ­гъагъ. Бы­лымхъуным иIофи зы­къиIэтыщтыгъ. Колхозым сти­пендие аритызэ ныбжьыкIэхэр егъэджэгъэнхэм иIофи къырахьыжьэ­гъагъ. Апшъэрэ еджапIэм ыуж ахэм колхозым испециалистхэм ясатырхэр къа­гъэбаищтыгъэх, зиIофшIэн шIу зылъэгъурэ механикхэр, зоотех­никхэр нахьыбэ хъугъагъэх.

1977-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ Мосэ ищыIэныгъэ инэкIубгъуакIэ къызэIухыгъэ хъугъэ: Натырбые иэфир-дэгъэшI сов­хоз-заводэу «Элит» зыфиIорэм идиректорэу агъэнэфагъ. Ащ ыуж илъэс зэкIэлъыкIохэм хъыз­мэтшIапIэм зэхэщакIэу иIэм зэ­хъокIыныгъэхэр фэхъущты­гъэх, ау ренэу Пщыжъ Мосэ хадзыжьызэ, пенсием окIофэ совхоз-заводым игенеральнэ директорыгъ. А IэнатIэр зегъэтIылъ уж зипэщэгъэ племзаводэу «Элитым» лъэуж дахэ къыщигъэнагъ. Ар кIэщакIо фэхъуи, псэупIэр зэтырагъэ­псыхьагъ. Поселкэу Майскэм культурэм и Унэ ыкIи хьакIэщ щагъэпсыгъэх, сымэджэщ къыщызэIуахыгъ. АмалышIухэр зэраригъэгъотыгъэхэм фэшI поселкэм щыпсэухэрэр непэ нэси Мосэ инэу фэразэх.

ТыдэкIэ зигъэзагъэми, сыд фэдэрэ пшъэрылъ фашIыгъэми щытхъу хэлъэу ыгъэцакIэзэ Пщыжъ Мосэ къырыкIуагъ. ­Илъэс 40-м ехъоу тхьамэтэ IэнатIэр зыгъэцэкIагъэм иIоф­шIагъэ ифэшъошэ уасэ къыфашIыгъ, анахь тын лъапIэхэр къыфагъэшъошагъэх: IофшIэным и Быракъ Плъыжь иорден, Октябрьскэ революцием иорден, Зэкъошныгъэм иорден, орденэу «Знак Почета» зыфиIорэр ыкIи нэмыкIхэр. Ар Адыгэ Респуб­ликэм мэкъумэщ къыдэгъэкIынымкIэ изаслуженнэ IофышI. «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медалыр къыфагъэшъошагъ. Кощхьэблэ районымкIэ поселкэу Майскэм, Шэуджэн районым яцIыф гъэшIуагъ. Игу­псэ къуаджэу Пщыжъхьаблэ изы урам Мосэ ыцIэ ехьы.

Мосэрэ ишъхьэгъусэу Сарэрэ пшъэшъиплIырэ зы кIалэрэ зэ­дапIугъ. ПIуныгъэ-гъэсэныгъэ тэрэз яIэу псэунхэм ахэр фагъэсагъэх.

ЖъоныгъуакIэм и 5-м Пщыжъ Мосэ Билъэустэн ыкъом ­ыныбжь илъэс 85-рэ хъугъэ. ЦIыфым IэнатIэ ыIыгъэу ищыIэныгъэ къырыкIуагъэр арэп мэхьанэ зиIэр, ицIыфыгъэ зыфэдэр ары нахь. ИIофшIэнкIэ гъэхъагъэу иIэхэм адакIоу цIыфхэм шIоу афишIагъэр гъунэнчъ, ащ­кIэ лъэшэу Пщыжъ Мосэ фэразэх, игугъу дахэкIэ ашIы, ащыгъупшэрэп.

Пщыжъ Мосэ фэгъэхьы­гъэу иныбджэгъухэм,
икъо­джэгъухэм атхыгъэхэр къызфигъэфедэзэ тхыгъэр
зыгъэхьазырыгъэр
КIАРЭ Фатим.