ЦIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэм фэIорышIэ

Адыгэ Республикэм IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ иминистрэу Мырзэ Джанбэч зыхэлэжьэгъэ «зэдэгущыIэгъу занкIэ» шъолъыр гъэIорышIэнымкIэ Гупчэм мэлылъфэгъум и 12-м зэхищагъ.

Федеральнэ проектэу «Объясняем.рф» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу министерствэм и VK.com зэдэгущыIэгъур игъэкIотыгъэу къырагъэхьагъ.

Адыгеим щыпсэухэрэм къэралыгъо IэпыIэгъоу арагъэгъотыхэрэр зыфэдэхэм министрэр къатегущыIагъ. Анахьэу цIыфхэр зыгъэгумэкIырэ упчIэхэм ащыщ кIэлэцIыкIухэр зэрыс унагъохэм аратырэ пособиер ыкIи зэтыгъо ахъщэ IэпыIэгъур, социальнэ зэзэгъыныгъэр зышIын зылъэкIыщтхэр, мобильнэ бригадэхэр ыкIи социальнэ таксир.

УпчIэ: Къэралыгъо IэпыIэгъу зэфэшъхьафэу цIыфхэм арагъэгъотырэр макIэп. Ахэм ащыщэу гъэстыныпхъэ шхъуантIэр унагъохэм ящэлIэгъэным фэгъэ­хьыгъэмкIэ зэдэгущыIэгъур едгъэжьагъэмэ дэгъугъэ.

Джэуап: ФэгъэкIотэныгъэ зиIэ купым къыхиубытэрэ унагъохэм ыпкIэ хэмылъэу гъэстыныпхъэ шхъуантIэр яунэхэм ящэ­лIэгъэным епхыгъэ документ гъэнэфагъэ шъолъыр Оперативнэ штабэу Адыгеим и ЛIышъхьэ зипащэм къыгъэхьазырыгъ. Ащ тетэу тиминистерствэ план-график зэхигъэуцуагъ. А купым къыхеубытэх Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэр (тылым Iутыгъэхэри) ыкIи зигъот мэкIэ унагъо­хэр. ПстэумкIи республикэм щыпсэурэ унэгъо мини 6,5-м гъэстыныпхъэ шхъуан­тIэр яунэхэм афыращэлIэщт. «Газпромым» зэзэгъыныгъэ дашIыгъ, Iофым щыгъуаз. Программэр агъэцэкIэщт 2024-рэ илъэсым нэс. Хьазыр планым унэгъо 800 хэфагъ, а фэIо-фашIэм пэIухьащт сомэ мин 50 зырыз компенсациеу аратыщт. Ащ ищыкIэгъэщт документ хьазырхэр зыщыпсэухэрэм елъытыгъэу КЦСОН-м рахьылIэнхэ фае.

Адыгэ Республикэм икъэралыгъо программэу «ЦIыфхэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр» зыфиIорэр 2021-рэ илъэсым процент 98-м кIахьэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. 2020-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, блэкIыгъэ илъэсым мыщ пэIуагъэхьэгъэ мылъкур сомэ миллион 637,4-кIэ нахьыб.

УпчIэ: Унагъохэм ахъщэ IэпыIэгъоу аратырэм тытегущыIэным мы уахътэм мэхьанэ иI. Сыда мы илъэсым ахэр зыщыгугъыщтхэр?

Джэуап: Лъэпкъ проектэу «Демографиер» зыфиIорэм къыщедгъэжьэн. Мыр зыфэIорышIэрэр цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэныр, цIыфышъхьэм хэгъэхъогъэныр ары. Мы аужырэ илъэс зэкIэлъыкIохэм тикъэралыгъо щыпсэурэ унагъохэм къаратырэ ахъщэ IэпыIэгъум фэдэхэр егъашIи щыIагъэхэп. ГущыIэм пае, зигъот мэкIэ унагъохэу кIэлэцIыкIухэр зэрысхэм 2021-рэ илъэсым ахъщэ IэпыIэгъоу аратыгъэм сомэ миллиарди 2 пэIухьагъэмэ, джы мыгъэ къызэрэтлъытагъэмкIэ, ар сомэ миллиарди 5-м ехъущт.

Джащ фэдэу ны мылъкур ятIонэрэ сабый къызыфэхъугъэхэм аратыщтыгъэ­мэ, джы апэрэ сабый зиIэхэми афакIо хъугъэ. Ахъщэ тын зэфэшъхьафхэу сабыир илъэсищ охъуфэ, нэужым илъэси 3 — 7-м нэс (ащ фэдэ нэбгырэ мин 11), джыри бэмышIэу къежьагъ кIэлэцIыкIухэу илъэси 8 — 17 зыныбжьхэм сомэ мин 11-м кIахьэу аратынэу. Мы ахъщэ IэпыIэгъур макIэп, имэхьани унагъом зэхешIэ. Ащ ишIуагъэкIэ сабыеу къэхъурэми япчъагъэ нахь къыхэхъо, 2020-рэ илъэсым 2021-р ебгъапшэмэ, нэбгыри 135-кIэ нахьыбэу къэхъугъ.

Илъэси 8-м зыныбжь шIокIыгъэу, ау 17-м емыхъугъэ сабый зэрыс унагъоу зигъот макIэхэм мазэ къэс аратыщт ахъщэ тынхэм епхыгъэ унашъоу УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр зыкIэтхагъэм джыри зэ къыфэсэгъэзэжьы. Ащ мэлылъфэгъум и 1-м кIуачIэ иIэ хъугъэ, ау мыщ епхыгъэ документхэм яштэн жъоныгъуакIэм и 1-м едгъэжьэщт. Къыхэзгъэщымэ сшIоигъу тиведомствэ епхыгъэ IофышIэхэм жъоныгъокIэ мэфэкI мафэхэм Iоф зэрашIэщтыр. ЦIыфхэм документхэр агъэхьазырынхэмкIэ ар Iэрыфэгъу хъущт.

УпчIэ: Джанбэч, социальнэ зэзэгъыныгъэхэм игъэкIотыгъэу уакъытегущыIагъэмэ дэгъугъэ.

Джэуап: «Социальнэ зэзэгъыныгъ» зыфиIорэ къэралыгъо социальнэ IэпыIэгъур анахьэу зытегъэпсыхьагъэр цIыфэу узэрыпсэун плъэкIыщт ахъщэ анахь макIэм зигъот нэмысыхэрэм адеIэгъэныр ары. Ахъщэ IэпыIэгъоу къатыхэрэм мы социальнэ зэзэгъыныгъэр зэратекIырэр цIыфым ежь-ежьырэу зиIыгъыжьын амал зэрэритырэр ары. Мыщ къыдыхэлъытэгъэ ахъщэр зыпэIубгъэхьащтхэр гъэнэфагъэх: IофшIэпIэ чIыпIэ улъыхъуныр; унэе бизнес гъэпсыгъэныр (зэтыгъоу сомэ 250000-рэ унагъом къыраты); унэгъо хъызмэт зэхэщэгъэныр (ащ пае унагъом сомэ 100000 къыфатIупщы); нэмыкIэу чIыпIэ къиным изыщыщтхэр.

«Социальнэ зэзэгъыныгъэм» респуб­ликэм Iоф зэрэщишIэрэм зэфэхьысыжь фэтшIыгъ ыкIи уегъэгушIо шIуагъэ къытэу зэрэщытым. Сэ сшъхьэкIэ унэгъуабэмэ егъэжьэпIэшIоу ашIыгъэр слъэгъугъэ. 2021-рэ илъэсым унэгъо 714-мэ ащ фэдэ социальнэ зэзэгъыныгъэм адыкIэтха­гъэх, федеральнэ ыкIи республикэ бюджетым къыхэхыгъэу сомэ миллион 86-рэ аратыгъ. Джы мы илъэсым ар сомэ миллион 90-рэм фэдизыщт.

УпчIэ: Нэбгырабэ анахь зыгъэгумэкIэу къызыкIэупчIагъэхэр фэгъэкIотэн зиIэхэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэнымкIэ ахъщэ тынхэм яIоф изытет.

Джэуап: 2005-рэ илъэсым УФ-м ихэбзэгъэуцугъэ зэхъокIыныгъэ зыфашIыгъэм къыщегъэжьагъэу мыщ епхыгъэ Iофы­гъор зэшIомыхыгъэу щыт. ФэгъэкIотэн зиIэ унагъохэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэныр джы шъолъырхэм япшъэрылъэу ашIыгъ. Адыгеим фэдэ республикэхэу дотацие къызэратыхэрэмкIэ ар IэшIэхэп. Джа илъэсхэм чэзыум хэуцуагъэхэм ащыщхэм джыри псэупIэхэр агъотыгъэп. ПстэумкIи унэгъо 20 — 30 фэдиз чэзыум хэтых. Мы илъэсым унэгъо 11-мэ субсидиер къаратыщт, ахэр зэо зэфэшъхьафхэм яветеранхэр ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэр ары. Мы Iофыгъом идэгъэзыжьын респуб­ликэм игъэцэкIэкIо ыкIи хэбзэ органхэр дэлажьэх.

УпчIэ: ЛНР-м ыкIи ДНР-м зышъхьэ къарызыхыжьыгъэхэу Адыгеим къэкIуагъэхэм сыд фэдэ ахъщэ тынха аратырэр?

Джэуап: Зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэхэм япхыгъэ Iофыгъохэр зэкIэ зэхэзыфырэр Урысыем ошIэ-дэмышIэ Iоф­хэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэу АР-м щыIэр, ащ епхыгъэ коми­тетыр ары. Тиведомствэ зэпхыныгъэ ащ дыриI. Зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэхэр зы чIыпIэ щаугъоигъэхэу щытэп, ежь-ежьырэу къэкIуагъэхэм ащыщхэр яIахьылхэм адэжь исых. КъакIохэрэм зэрифэшъуашэу тапэгъокIы, тфэлъэкIыщтымкIэ IэпыIэгъу тафэхъу (гъомылапхъэхэр, щыгъынхэр, тхьэкIэн-лъэкIэным щагъэфедэрэ пкъыгъохэр). Нэбгырэ 600 фэдиз Адыгеим къэкIуагъ. Ахъщэ тынэу ахэм афагъэнэфагъэр нэбгырэ пэпчъ сомэ мини 10, ау тэ тишъолъырэп а мылъкур къязытырэр, федеральнэ гупчэр ары. Ахэр зыщыпсэухэрэр тэшIэ, ахъщэ IэпыIэгъур къафихьанымкIэ ядокументхэр тэгъэхьазырхэшъ, Ростов тэгъэхьых. Джары тэ типшъэрылъыр.

УпчIэ: ЦIыфхэм социальнэ IэпыIэгъоу арагъэгъотыхэрэм ащыщэу мобильнэ бригадэхэр, социальнэ таксир щыIэх. Ахэм нахь игъэкIотыгъэу тащыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ.

Джэуап: Министерствэм епхыгъэ КЦСОН-хэм мобильнэ бригадэ 20 ащызэхэщагъ. А бригадэм хэхьэх автомобильхэр, юристхэр, психологхэр, нэмыкI­хэри. IэпыIэгъу зищыкIагъэу телефоным къытеохэрэм адэжь мыхэр макIох. АфэдгъэцэкIэн фэе социальнэ фэIо-фашIэхэр икъоу ятэгъэгъотых, цIыфхэр къытфэразэх.

Социальнэ таксим игугъу къэтшIымэ, къалэу Мыекъуап ныIэп ар зыдэщыIагъэр. Федеральнэ программэм ишIуа­гъэкIэ «Газель» 11 къызытатым, районхэм зэкIэми а фэIо-фашIэр ащагъэцэкIэнэу тшIын тлъэкIыгъэ. Мы транспортыр зипсауныгъэ амалхэр зэщы­къуагъэхэм адиштэу зэтегъэпсыхьагъ, курэжъыехэр итых. Социальнэ таксим епхыгъэ фэIо-фэшIэ 1700-рэ икIыгъэ илъэсым афагъэцэкIагъ. Нахьыбэр къэ­лэ кIоцIыр ары. Уасэу зэрэзэращэхэрэми цIыфхэр рыразэх, зы километрэр — сомэ 12.
— Джанбэч, тхьауегъэпсэу гущыIэгъу укъызэрэтфэхъу­гъэмкIэ.

Iэшъынэ Сусан.