ЗэIухыгъ ыкIи Iэрыфэгъу

Адыгеим ихьыкум сообществэ ипшъэрылъхэм, технологиякIэхэм яшIуа­гъэкIэ правосудиер зэIухыгъэу ыкIи Iэрыфэгъоу зэрэщытым, зэгъэшIу­жьыным осэшхоу иIэм афэгъэхьыгъагъ Адыгеим ихьыкумхэм я Совет итхьаматэу Екатерина Богатыревам зэдэгущыIэгъоу дытиIагъэр.

— Екатерина, Адыгеим ихьыкумхэм я Совет ипшъэрылъхэр сыд фэдэха? Ахэм ягъэцэкIэнкIэ гъэхъагъэхэр шъуиIэха?

— Тишъолъыр ихьыкум сообществэ хахьэх федеральнэ мэ­хьанэ зиIэ хьыкумхэр, джащ фэдэу республикэм и Апшъэрэ хьыкум ихьыкумышIхэр. Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм я Совет тишъолъыр ихьыкум сообществэ иапшъэрэ къулыкъоу щыт. Iофыгъохэм язэшIохынкIэ советым епхыгъэу хьыкум эти­кэм иIофыгъохэмкIэ, хьыкумышI­хэм ыкIи хьыкум аппаратым иIофышIэхэм яфитыныгъэ­хэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къэухъу­мэгъэнхэмкIэ хэушъхьафыкIыгъэ комиссиехэм Iоф ашIэ. Джащ фэдэу хьыкум сообществэм хьыкумышIхэм яквалификаци­оннэ коллегие ыкIи Адыгеим иэкзаменационнэ комиссие зэ­пхыныгъэ адыриI.

Советым иIофшIэн зыфэгъэзэгъагъэр хьыкумыр зыми емыпхыгъэу гъэпсыгъэныр, хьыкум­хэм хэукъоныгъэу ашIыхэрэм анаIэ тырадзэныр, хьыкумышIхэм ясэнэхьаткIэ IэпэIэсэны­гъэу яIэм хэгъэхъогъэныр, хьыкум процессым хэлажьэхэрэм апае правосудиер зэIухыгъэу щытыным фэ­­IорышIэныр, нэмыкIхэри. Пшъэ­рылъэу щыIэхэм язэшIо­хын­кIэ хьыкумышIхэм я Совет хэбзэгъэуцугъэ ыкIи гъэцэкIэкIо къулыкъухэм, общественнэ объединениехэм, джащ фэдэу къэбарлъыгъэIэс амалхэм чанэу Iоф адешIэ. Хьыкумым иIофшIэн шIуагъэ къытэу зэхэщэгъэныр зэлъытыгъэр обществэм хьыкумышIым цыхьэу фишIырэр ары. Ащ пае хьыкумышIым иIофшIэн зэIухыгъэу ыкIи Iэрыфэгъоу гъэ­псыгъэныр анахь мэхьанэ зиIэ лъэныкъу.

БлэкIыгъэ илъэсыр къызэрахэщыгъэхэм ащыщ УФ-м ихьыкумышIхэм я Совет къэралыгъо къулыкъухэм язэпхыныгъэхэмкIэ, общественнэ организациехэм ыкIи къэбарлъыгъэIэс амалхэмкIэ и Комиссие дэкIыгъо зэхэсыгъо ин Адыгеим зэрэщызэ­хищагъэр. Ащ иIофшIэн хэлэ­жьагъэх Урысыем ихьыкумышIхэм я Совет илIыкIохэр, хьыкумышIхэр, урысые хьыкумышIхэм япресс-секретарьхэр, журналистхэр, Урысыем ыкIи Адыгеим яправоведхэр. Анахьэу анаIэ зытырагъэтыгъэр цифровой системэм изэхэщэн ыкIи информационнэ обществэр хьыкум системэм щыгъэпсыгъэныр ары. Ащ нэмыкIэу блэкIыгъэ илъэсым Адыгеим и Апшъэрэ хьыкум ихьыкумышIэу, Хэгъэгу зэошхом иветеранэу И. Я. Погожевым мэфэкI шIыкIэм тетэу мыжъобгъу къыфызэIутхыгъ.

— Тишъолъыр сыдэущтэу зэгъэшIужь юстициер щыгъэпсыгъэ хъура?

— Тикъэралыгъо ихьыкумхэм зэхафырэ Iофхэм янахьыбэр зэ­гъэшIужь хьыкумышIхэм апшъэ дэкIы. Адыгеим ихьыкумхэм я Совет АР-м изэгъэшIужь хьыкумышIхэм яIофшIэн зэхэщэгъэным­кIэ ГъэIорышIапIэм Iоф де­­шIэ. Ащ ипшъэрылъхэм ахэхьэ зэгъэ­шIужь хьыкумышIхэм язэ­хэщэн епхыгъэ упчIэхэм язэхэфын. Джащ фэдэу гъэцэкIэкIо къулыкъухэм зэпхыныгъэ адыриI. Адыгеим и ЛIышъхьэу Къум­пIыл Мурат иIэпыIэгъукIэ зэгъэ­шIужь хьыкумышIхэм яаппарат хагъэ­хъуагъ, ахэр нэбгырэ 48-рэ хъу­щтыгъэмэ, джы нэбгырэ 70-м ехъу.

ЗэгъэшIужь хьыкумышIхэр зэ­бламыхъунхэм фэгъэхьыгъэу Урысыем ихьыкумышIхэм я Совет гъэтэрэзэжьынэу хэбзэгъэуцугъэм фишIыгъэр бэмышIэу Къэралыгъо Думэм ыштагъ. ЫпэкIэ ренэу ахэр зэблахъущтыгъэ. Джы шэпхъакIэу щыIэмкIэ илъэсищ пIалъэ иIэу зэгъэшIужь хьыкумышIхэр агъэнафэх, нэужым ахэр ятIонэрэу зыха­дзыжьхэкIэ пIалъэм гъунапкъэ иIэщтэп. Законым зэхъокIыныгъэу фашIыгъэр федеральнэ ыкIи шъолъыр хьыкумышIхэм зы ста­тус яIэным фэIорышIэ ыкIи зыми емыпхыгъэ хьыкумышIхэм конституционнэ гарантие тедзэ яIэу къулыкъур ахьы.

— Хьыкум зэгъэшIужь институтым сыд фэдиз шIуагъа иIэр?

— Непэ лъэныкъохэр зэгъэшIужьыгъэнхэр гражданскэ ыкIи арбитражнэ хьыкум зэхэфынхэм язы Iахьэу щыт. ЗэгъэшIужь процедурэм хэхьэ зэдэгущыIэгъухэр, зэгъэшIужьакIохэр, джащ фэдэу медиациер. Ащ нэмыкIэу Урысыем и Апшъэрэ хьыкум отставкэм щыIэ, квалификацие ин зиIэ специалист хьыкумышI­хэр зэгъэшIужь хьыкум зэхэфын­хэм къыхагъэлэжьэнхэ алъэкIы­нэу агъэпсыгъ. ЗэгъэшIужь Iоф­шIэным ихьатыркIэ бгъуитIу зэмызэгъыныгъэхэр дагъэзы­жьынхэ алъэкIы. Ау, гукъау нахь мышIэми, мы мафэхэм зэгъэшIужь хьыкумым иинститут бэ къыкIэупчIэу пфэIощтэп. Арэу щытми, сицыхьэ телъ зэнэкъо­къуныгъэхэр икъоу дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ, цIыфым ифитыныгъэхэр зэтегъэуцожьыгъэнымкIэ зэгъэшIужь процедурэр къызэрэзыфагъэфедэщтыр.

— Хьыкум зэхэфынхэм сыдэущтэу цифровой тех­нологиер ащыжъу­гъэфедэра?

— Цифровой правосудиер — къэбарлъыгъэIэс коммуникационнэ технологием ыкIи системэм игъэфедэнкIэ зэгъэшIужь хьыкумым игъэпсыкI. Хьыкум системэр нахьышIу пшIын плъэ­кIыщтэп шIыкIакIэу щыIэхэр умы­гъэфедэхэу, арышъ, хьыкумыр къэбархэмкIэ зэIухыгъэу щытыным апэрэ илъэсэп хьыкум сообществэм ынаIэ зы­ты­ригъэтырэр. Информационнэ технологиер къызежьагъэм къы­щыублагъэу хьыкум системэр зэIухыгъэ хъугъэ. Интернетыр къызфагъэфедэзэ мыщ зыкъы­фэзыгъазэхэрэм япчъагъэ ­илъэс къэс хэхъо. Процессуальнэ документхэм электроннэ гъэпсыкIэ яIэу хьыкумым фагъэхьынхэ амал цIыфхэм яIэ хъугъэ. Анахь мэхьанэшхо зэратырэ Iофыгъо­хэм ащыщ цIыфхэмкIэ правосудиер зэIухыгъэу ыкIи зыпари пэрыохъу къафэмыхъоу ахэм зафагъэзэн алъэкIынэу гъэпсыгъэныр. Электроннэ хьыкум документхэр ухъумэгъэнхэм фэIорышIэрэ амалхэр агъэпсых. Непэ хьыкум системэм интернет-сайтхэр, информационнэ киоскхэр ыкIи таблохэр, видеозэпхыныгъэм исистемэхэр имыIэхэу иIофшIэн ыгъэпсыныр къины къыщыхъущт.

Адыгеим ихьыкумышIхэм я Совет илъэс къэс зэнэкъокъоу «АР-м иинтернет-сайт анахь дэгъу» зыфиIорэр зэхещэ. Блэ­кIыгъэ илъэсым Джэджэ район хьыкумым текIоныгъэ къыди-хыгъ. ЯтIонэрэ, ящэнэрэ чIыпIэхэр Мыекъопэ ыкIи Тэхъутэмыкъое район хьыкумхэм афагъэшъошагъ.

— Мы илъэсым хьыкумышIхэм я Совет ыпа­шъхьэ сыд фэдэ пшъэры­лъа итхэр?

— Планым хэтэу хьыкумышI­хэм я Совет ыгъэцакIэрэм имы­закъоу, АР-м ихьыкумышIхэм я Совет загъэпсыгъэр илъэс 30 ыкIи Адыгеим къэралыгъо гъэ­псыкIэ зиIэр илъэси 100 зэрэ­хъухэрэм афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэм зафэтэгъэхьазыры. Мы хъугъэ-шIагъэхэм мэхьанэшхо яI. Арышъ, ахэм афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэу зэхащэщтхэр зэ­кIэ­хэмкIи хъугъэ-шIэгъэ ин хъу­щтых ыкIи Адыгеим ихьыкум системэ епхыгъэхэм ар дахэкIэ агу къы­зэринэжьыщтым сицыхьэ телъ.

КIАРЭ Фатим.