Адыгэмэ я Ун

Адыгэ Республикэм и ЛIыкIо иIофшIапIэу УФ-м и Прези­дент дэжь щыIэр (Постпредствэр) къызызэIуахыгъэр непэ илъэс 30 мэхъу.

1992-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ и 26-м адыгэмэ Унэ Моск­ва щыряIэ хъугъэ. Уадыгэмэ ар узэрыгушхон хъугъэ-шIагъэу щытыгъ. Шъыпкъэ, адыгэ пстэуми ар алъэгъугъэп, ау еджэн Iофа, сымэджэ гуIэнкIа екIо­лIагъэхэу, а Унэм иIофышIэхэм яшIуагъэ къамыгъакIоу хъу­рэп. Хэтрэ лъэпкъи, анахьэу улъэпкъ цIыкIумэ, узэкIолIэн ащ фэдэ чIыпIэ уиIэным мэхьа­нэшхо иI, ащ гугъэ-гушхоныгъэ къыпхелъхьэ.

Мы мафэхэм гущыIэгъу ты­фэхъугъ илъэс 13-м ехъурэ мыщ Iоф щызышIагъэу, джы АР-м культурэмкIэ и Минис­терствэ щылэжьэрэ Теуцожь Нуриет.

1996-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу 2007-м икIэухым нэс Постпредствэм IэнэтIэ зэфэ­шъхьафхэм ар аIутыгъ. Зэхэщэн ыкIи экономическэ IофхэмкIэ специалист шъхьаIэу, культурэмкIэ ыкIи зэпхыныгъэмкIэ отделым ипащэу щытыгъ. Адыгэ Рес­публикэм икультурэ и Ма­фэхэу 1996-рэ, 2001-рэ ыкIи 2006-рэ илъэсхэм Москва щыкIуагъэхэм язэхэщэн чанэу хэ­лэ­жьагъ, адыгэхэр Урысыем зыгохьагъэхэр илъэс 450-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ мэфэ­кIышхоу тихэгъэгу игупчэ щызэхащагъэм адыгэ респуб­лики 3-ми язэхэщэкIо комитет итхьаматэу Нуриет Iофышхо ышIагъ.

Сыдрэ Iоф фагъэзагъэми, гъунэм нигъэсэу ыгъэцэкIагъ. АщкIэ къэкIопIэшхоу щытыгъэр илъэпкъ шIулъэгъоу фыриIэр, ащ фэлэжьэным зэрэфэхьазырыр ары. ИIоф къэзыгъэпсын­кIэрэмэ ащыщыгъ илъэпкъ ита­рихъ, икультурэ, иискусствэ хэшIыкIышхо зэрафыриIагъэр. Нуриет цIыф бэрэчэт, гукIэгъу­шIэу щыт, ары Кавказым щыщ лъэпкъ­хэм ялIыкIохэу Москва щеджэхэрэм е еджэ­гъахэхэу щыпсэухэрэм тэ ти­лъэпкъэгъу­хэм афэдэу ынаIэ зыкIатеты­гъэр, ишIуагъэ ари­гъэкIыным зыкIыпылъыгъэр.

— Нуриет, 1996-рэ илъэ­сым ибжыхьэ Пост­предствэр зычIэтыщт псэолъакIэр къызэрэзэIуахыгъагъэр къэсэшIэжьы, слъэгъунэуи синасып къыхьыгъ. А лъэхъаным Адыгеим икультурэ и Мафэхэр Москва щыкIощтыгъэх. Ау унакIэр амыгъэпсызэ Постпредствэм илъэси 4-рэ Iоф ышIагъ…

— Ары, Постпредствэр джы зычIэт унэр иапэрэ IофшIапIэп. Совет хабзэм иапэрэ илъэс­хэми ащ Iоф ышIагъ. Апэрэм иIофшIэн 1922-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ ригъэжьэгъагъ ыкIи 1934-рэ илъэсым нэс лэжьагъэ. Ащ къыкIэлъыкIогъэ илъэс 62-м Постпредствэр щыIагъэп. Ау я 90-рэ илъэсхэм федеративнэ гъэпсыкIэ зиIэ Урысые Федерациер административнэ-политикэмкIэ, лъэпкъ зэфыщытыкIэхэмкIэ ыкIи хъызмэт-экономикэ IофыгъохэмкIэ къиныгъо­хэм яолIагъ. Ахэр зэшIохыгъэн­хэм пае апшъэрэ къэралыгъо къулыкъухэмрэ федерацием исубъектхэмрэ нахь зэпэбла­гъэу Iоф зэдашIэнымкIэ зишIуагъэ къэкIощт Постпредствэхэр къы­зэIуахыжьыгъэх.

1992-рэ илъэсым Адыгеим и Постпредствэ къызызэIуахым апэрэ мэзищым урамэу Ма­каренкэм ыцIэ зыхьырэм тет за­вод горэм хэтыгъ. ЕтIанэ, УФ-м и Апшъэрэ Совет иунашъокIэ урамэу Воздвиженкэм тет унэхэм ащыщ горэм Iоф­шIэпIэ унэ бэджэндэу къыщыратыгъагъ. Ащ ыужи 1996-рэ илъэсым, о къызэрэпIуагъэу, ­Адыгеим икультурэ и Мафэхэм Старо-Толмачевскэ переулкэм щашIыгъэ унэ зэтегъэпсыхьа­гъэр къызэIуахыгъ ыкIи ар Адыгеим иполитическэ, экономическэ ыкIи культурнэ щыIэныгъэм игупчэ хъугъэ. Пол­номочнэ лIыкIоу ШъэоцIыкIу Пщы­­маф агъэнэфэгъагъ.

А лъэхъаным нэбгырищэу мыщ щылажьэхэрэм яIоф лъэшэу къыгъэхьылъэ­щтыгъ федеральнэ чиновникхэм ащыщыбэм Адыгеир щыIэми зэра­мышIэщтыгъэм, «адыгейцэхэр» «удыгейцэхэм» ахэзыгъэкIуакIэ­хэрэм сэ сшъхьэкIи бэрэ сыри­хьылIагъ. Ау ШъэоцIыкIу Пщымаф зипэщэ купым Iоф зэри­шIэрэм ишIуагъэкIэ Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм «яунагъо» Адыгеим чIыпIэу щиубытырэри, имэхьани къэнэфагъэх.

— Постпредствэм ишIуа­гъэкIэ зэшIохыгъэ Iофхэм ягугъу къэпшIыгъэмэ дэгъугъэ.

— 1993 — 1995-рэ илъэсхэм Постпредствэм политикэм, экономикэм, культурэм алъэны­къокIэ республикэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ ишIуагъэ къыгъэ­кIуагъ. Адыгеим федеральнэ гупчэми субъектхэми зэпхыныгъэ дэгъу адыриIэ хъугъэ. ЕтIанэ Постпредствэм ишIушIэгъэшхо зыхэлъэу зигугъу къэсшIымэ сшIоигъор 1993-рэ илъэсым УФ-м и Президент иунашъоу экономикэм, социальнэ хэхъоныгъэм алъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм къэралыгъо Iэпы­Iэгъу фэхъугъэным ехьылIагъэр ары. ЕтIани 1995-рэ илъэсым УФ-м и Правительствэ унашъо ешIы АР-м социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм пае къэралыгъо IэпыIэгъу етыгъэнэу. Ар 1995 — 2000-рэ илъэсхэм ателъытагъэу щытыгъ. АР-м и Конституцие ипроект Iоф дэшIэгъэными Постпредствэм иIофышIэхэм, анахьэу ащ ипащэу ШъэоцIыкIум яIахьышхо ха­шIыхьагъ. Федеральнэ ЗэIукIэм идепутатхэр, федеральнэ минис­терствэхэр, ведомствэ зэфэшъхьафхэр ащ къыхагъэлэжьагъэх.

1995 — 1997-рэ илъэсхэм хабзэм ифедеральнэ къулы­къухэм Адыгеим иIофыгъохэр адызэшIопхыныр нахь псынкIэ мэхъу. Постпредствэр программэ пчъагъэхэм ахэлажьэ, ахэм ащыщых Краснодар псыIыгъыпIэм епхыгъэ Iофыгъохэр дэ­гъэзыжьыгъэнхэр, АПК-м хэхъо­ныгъэ егъэшIыгъэныр, аэродромым ишIын ыкIи нэмыкIхэр. 1995-рэ илъэсым Постпредствэр хэлажьэзэ, Адыгеим и Правительствэрэ Москварэ лъэныкъуа­бэхэмкIэ зэзэгъыныгъэ зэда­шIыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ Адыгеим къыщашIырэ гъомылапхъэхэр Москва исатыушIыпIэхэм ащащэхэу рагъэжьагъ. А лъэ­хъаным Адыгеим исатыушIыпIэ унэ къызэIуахыгъагъ.

1996-рэ илъэсым УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэу Вик­тор Черномырдиныр Постпредствэм щыIагъ ыкIи АР-м и Президентэу Джарымэ Аслъан IукIэгъагъ.

— Адыгэхэр зыщыпсэу­хэрэ къэралыгъохэми Постпредствэм Iоф зэрадишIэрэм тыщыгъуаз.

— Ары, адыгэхэр зэрыс хэгъэгухэм Постпредствэм зэпхыныгъэ адыриI. Наукэм, культурэм, гъэсэныгъэм, СМИ-хэм ялIыкIохэр IэкIыбым кIонхэм пае тишIуагъэ якIэу бэрэ къы­хэкIыгъ. Официальнэ дипломатическэ IофышIэхэу Германием, Францием, США-м, Израиль, Финляндием, Иорданием ыкIи нэмыкI къэралыгъуабэмэ къары­кIыхэрэм Постпредствэр Iэпы­Iэгъу афэхъоу бэрэ къыхэ­кIыгъ.

Ащ нэмыкIэу республикэм щызэлъашIэрэ цIыфхэр зыхэтхэ упчIэжьэгъу Совет Постпредствэм а лъэхъаным щызэхэт­щэгъагъ. Ащ хэтыгъэх космонавтикэмкIэ Урысые академи­ем хэтэу Дэгужъые Виталий, летчик-ушэтакIоу УФ-м и ЛIы­хъужъэу Мызэгъ Владимир, ПВО-м идзэхэм яштаб шъхьаIэ ипащэу Быжь Айтэч, зэлъашIэрэ дзэпащэу Дзыбэ Мус ыкIи нэмыкIхэр.

— 1996-рэ илъэсым куль­турэм и Мафэхэу Москва щыкIуагъэхэм республикэмкIэ мэхьанэшхо яIагъ. Адыгеим икультурэ лъэгапIэу зы­нэ­сыгъэр ащ къыщылъэгъогъагъ.

— Ары, адыгэмэ якультурэ зынэсыгъэ лъэгапIэр а мафэхэм дэгъоу къагъэлъэгъуагъ. Москва щыпсэухэрэми, нэмыкI хьакIэу къедгъэблэгъагъэхэми агъэшIагъо икъун алъэгъугъ, тэри, Постпредствэм иIофы­шIэхэми, гушхоныгъэ къытхилъхьагъ. Ахэр тщымыгъупшэжьын мафэхэу тыгу къинагъэх.

— Илъэс зэфэшъхьаф­хэм Постпредствэм пэ­щабэ иIагъ…

— Ары, илъэс 30-м къыкIоцI пащэхэр зэблахъугъэх. Ау сэ гу зылъыстагъэу, сшIогъэшIэ­гъоныр кIэу къакIорэ пэпчъ а уахътэм Постпредствэм ищыкIэгъэ шъыпкъэу, а чIыпIэм зишIуагъэ къэкIон цIыфэу щытыгъ. Апэрэ пащэу ШъэоцIыкIу Пщымаф зыфэдэ къэмыхъугъэу цIыф Iушэу, теубытагъэ хэлъэу, лъэныкъуабэмэ хэшIыкI афызиIэу щытыгъ, ар илъэси 7-рэ Постпредствэм ипэщагъ. Ащ къыкIэлъыкIуагъэх НэIэтыжь Юрэ, А. Шиндер, А. Быжьыр, Хъопсэрыкъо Мурат. ЕтIанэ ащ ипэщагъэх В. Полевоир, ТхьакIущынэ Мурат ыкIи нэмыкIхэр.

Илъэс зэфэшъхьафхэм мыщ Iоф щашIагъ, яшIуагъэ къагъэ­кIуагъ адыгэ кIалэхэу Шъаукъо Ибрахьим, Дэрбэ Тимур, Къэр­дэнэ Мурат, Лые Казбек, СтIа­шъу Рустам, Шъаукъо Руслъан ыкIи нэмыкIхэм.

— Тхьауегъэпсэу.
Сихъу Гощнагъу.