Адыгэхэм адэжь хьэкIапIэ

Къоджэ зекIоным (сельский туризм) непэ Урысыем зыщеушъомбгъу. Фэдэ зыгъэпсэфыкIакIэ тиIэ хъуным тегъэпсыхьэгъэ унашъом блэкIы­гъэ илъэсым къэралыгъом ипащэ кIэтхагъ ыкIи 2030-рэ илъэсым нэс хахъо зэришIыщт екIолIакIэхэр агъэнэфагъэх.

Адыгеими мы лъэныкъомкIэ апэрэ лъэбэкъур ышIыгъ. Шъо­лъыр общественнэ зэхахьэу «Туристическая Адыгея» зыфиIорэм исоциальнэ Iофтхьабзэу «Адыгэхэм адэжь хьэкIапIэ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу Кощхьэблэ районым икъо­джищэу ХьакIэмзые, Еджэр­къуае ыкIи Блащэпсынэ апэрэ зекIохэр яблэгъагъэх. Iофтхьабзэр республикэм имылъку IэпыIэ­гъукIэ гъэцэкIагъэ хъугъэ.

Апэу зекIохэр езгъэблэгъа­гъэхэр ХьакIэмзый. Анахь къо­джэ цIыкIоу Кощхьэблэ районым итмэ ар ащыщ. Унэгъо 300-м нахьыбэ щэпсэу. ЯщыIэкIэ-псэу­кIэ, яхабзэхэр, ахэр непэ зэрэзэрахьэхэрэр, ялъэпкъ шхыныгъохэр зышIогъэшIэгъонхэ зе­кIохэм агухэр зэIухыгъэу къапэгъокIыгъэх. ЫпэрапшIэу пIа­стэмрэ тхъужъожьафэмрэ хьа­кIэхэм апагъохыгъ. Ау анахь IэшIухэр пчэдыжьышхэм къыщяжэщтыгъэ. Адыгэ шхыныгъо­хэм янэпэеплъ хъугъэ къое хьа­лыжъор ахэмэ къафагъэхьазырыгъ. Къоджэ зекIоным ар илъэныкъошIухэм яз-нэпцIыгъэ зыхэмылъ гъомылапхъэхэм ­уащыхэIэбэн олъэкIы. ЫпэкIэ зиIэшIугъэ пшIэщтыгъэ хьалыжъо­ри къэмышIэжьын плъэкIыщт. Ащ адыгэ къурэ (къалмэкъ) щаир дыкIыгъужьмэ, уицыхьэ тегъэлъ.

— Мыщ фэдэу IэшIоу хьалы­жъо апэрэ зэрэсшхырэр. Адрэ пстэоу ыпэкIэ сшхыгъэмэ ар ябгъэпшэн плъэкIыщтэп. Зэсэгъа­пшэшъ, чылэм щашIырэм ­икъуаи итхьацуи фэшъхьаф, уешхэ­кIы­рэп. Мыщ фэдэ къурэ щай се­шъуагъэп. Джы сэшIэ ащ ишъып­къапIэ зыфэдэр, — къыддэгуащэ зекIоу Елена Деминар.

Непэрэ зекIом ышхырэ за­къор арэп шъыпкъагъэр зыхигъуатэ шIоигъор, нэкIи мэлъыхъо. Ары зекIор Адыгеим къызихьэкIэ адыгэ напэм зызкIыфиплъы­хьэрэр. Тарихъым къыхэхыгъэ къэбархэу къушъхьэхэм мы­адыгэ зекIозещэхэм къыщыфаIуатэхэ­рэр шIогъэшIэгъоныжьхэп. ­Адыгэр зэрэпсэурэр, ышхырэр, ихабзэхэр, икультурэ ынитIукIэ зэригъэлэгъу шIоигъох. Къушъхьэ­хэм непэ ар ащыгъотыгъуай.

— Ащ гу лъыттагъэу щытти, мы лъэныкъом тыдэлэжьэнэу итхъухьагъ. Апэрэ къоджищымкIэ ар тфызэшIокIыщтмэ тэуплъэ­кIу. ДэкIыгъохэм зекIо закъохэп ахэлэжьагъэхэр. Къушхьэ лъэныкъом зекIозещэу щылажьэхэрэми къуаджэхэм къяблэгъэнхэу шIоигъоныгъэ къатыгъ. Ахэми чылэмэ якIурэ лъэгъуакIэхэр зэрагъэшIэщтых, зекIохэр къащэнхэмкIэ амалышIумэ ауплъэ­кIугъ ыкIи, тызэрэгугъэрэмкIэ, агу рихьыгъ, — къыхегъэщы шъолъыр общественнэ зэхахьэу «Туристическая Адыгея» зыфи­Iорэм хэтэу Ольга Ивановам.

ХьакIэмзые нэIуасэ фэшIы­гъэнхэр бысымхэм къоджэ мэ­щытымкIэ аублагъ. Псэуалъэм ишIын кIыхьэ-лыхьэ хъугъэ. Блэ­кIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм аублэгъагъ, гупыкI зиIэ цIыфхэм ямылъкукIэ агъэуцугъ. Хъарзынэщым зэрэщытхыгъэмкIэ, я 20-рэ лIэшIэгъум иублэгъу­хэм чылэм мэщыт цIыкIуиплI дэ­тыгъ. Шъхьадж ефэнд иIэу, нэбгрэ 80 фэдиз зым епхыгъагъ.

ЗекIохэм ягуапэу Iэщми еблэгъагъэх. Къоджэдэсхэм нахьыбэмкIэ чIыгухэр алэжьых е былымхэр аIыгъых. БысымхэмкIэ ахэр кIэщыгъожьхэп, ау зекIохэм тхъагъо хагъуатэу былым ма­къэ­хэм ядэIугъэх. Нат­рыфыр IэкIэ пхьаджыныр зыфэдэри хьа­кIэхэм арагъэуплъэ­кIугъ. Зэгорэм адыгэ унагъо пэпчъ иIэщтыгъэ Iэ шъхьалыр непэ тарихъым щыщ хъу­жьыгъэ. Ау ащ фэ­мыдэу, адыгэ шэн-хабзэхэм ащыщэу «Лъэ­тегъэуцор» непи зэрахьэ. ЗекIохэр ха­гъэлажьэхэзэ кIоныр зыу­блэгъэ Мамыщ Амир цIыкIум лъэтегъэуцо фашIыгъ.

— ЗекIохэр тичылэ къызэрэдахьэхэрэр апэр ыкIи ар дэгъоу сэлъытэ. Iофтхьабзэм тишъыпкъэу зыфэд­гъэ­хьазырыгъ, ары па­кIошъ, пэIудзыгъэуи егъэджэнхэм тахэлэ­жьагъ. Етхьыжьэгъэ Iофыр лъыдгъэкIуа­тэмэ, лъэныкъуитIумкIи ишIуагъэ къэкIонэу сэлъытэ. ЗекIохэмкIэ ар гъэшIэгъоны, тэркIэ тIэкIэ­лъыр къэдгъэлъэгъонэу ыкIи хахъо тшIынэу зы амалышIу, — къеIуатэ ХьакIэмзые щы­псэурэ УпчIэжьэкъо Альбинэ.

Еджэркъуаехэми а еплъыкIэм дырагъэштагъ. ХьакIэмзыехэм афэдэу зекIохэм япэгъокIын культурэм и Унэ Iутхэр чанэу дэлэжьагъэх. Еджэркъуае ныбжьыкIабэ зыдэс чыл. ПсэупIэм ренэу хахъохэр ешIых. Зыгъэ­псэфыпIэ, джэгупIэхэр щагъэ­псыгъэх, гъогухэр агъэкIэжьых, зэ­дэIэпыIэныгъэ ахэлъэу къо­джэдэсхэм сыд фэдэрэ Iофи агъэцакIэ. ЗекIохэми зыкIыныгъэ ахэлъэу къапэгъокIыгъэх. «Адыге­ир» зыпIокIэ, пстэуми ашIэрэ адыгэ къуаем иихыкIэ ишъэфхэр ахэмэ къафызэIуа­хыгъэх. Непэ ащ ищыпэ шIыкIэ зыщыплъэгъун плъэкIыщтыр адыгэ къуаджэхэр ары.

— ЗекIохэм ядгъэлъэгъунэу тиI гъэшIэгъон Iаджи. Еджэр­къуаехэм я Сет Iошъхьэ цIэрыIо­хэр сыдым ымыуасэха? Къэбар гъэшIэгъон дэдэхэр апылъых. ЗекIоным тишъыпкъэу тыдэлэ­жьэнэу тетыубытэмэ, зэшIотхы­шъунэу щыт, къыддэмыхъурэмкIэ къуаджэхэмкIэ тызэдэIэпы­Iэжьыщт, — къеIуатэ культурэм и Унэу Еджэркъуае дэтым ипащэу ХъокIон Хьамедэ.

Блащэпсынэ анахь къоджэ инэу республикэм итмэ ащыщ. ЦIыфышъхьэ пчъагъэу щыпсэу­рэмкIэ Кощхьэблэ районым я 2-рэ чIыпIэр щеубыты. Непэ нэбгырэ минищым нахьыбэ дэс. ПсэупIэм ренэу хэхъоныгъэхэр ешIых, джырэ шапхъэхэм ади­штэу агъэпсы, ау ащ дакIоуи адыгэхэм ялъэпкъ хабзэхэм, якультурэ изехьакIоу къэнэжьы. Ары ыкIи къоджэ зекIоным зызщырагъэушъомбгъущт чылищэу Кощхьэблэ районым итмэ яз зыкIэхъугъэр. Къоджэ дэхьагъум дэжь шыу купкIэ чылэдэсхэр хьакIэхэм къапэгъокIыгъэх ыкIи гупчэм нэс агъэкIотагъэх. Блащэпсынэ нэIуасэ зыфашIыныр зекIохэм культурэм и Унэ щау­благъ. Къуаджэм къыщыхъугъэу, мэкъэмэус цIэрыIоу, АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Сихъу Рэмэзан ыцIэ ащ ехьы. Къуаджэр загъэпсыгъэр илъэси 150-рэ зэрэхъурэм ипэгъокIэу зэрэщытэу агъэкIэжьыгъ. Къуа­джэмрэ ицIыф цIэрыIохэмрэ якъэбархэр зыщызэхэугъоегъэ музей къызэIуахыгъ, кружок 12 фэдизмэ Iоф щашIэ, сабый нэ­бгыришъэм нахьыбэмэ ащыдэлажьэх. КIэлэцIыкIухэр зыфа­гъасэхэрэ пстэумэ акIыIужьэу адыгэ шэн-хабзэхэр ашIэнхэм ыкIи агъэцэкIэнхэм фапIух. Ащ ишыхьатэу, ижъ-ижъым къыщегъэжьагъэу адыгэмэ яхэбзэ дахэу, непэрэ мафэми къытхэнэжьыгъэу, мэхьанэшхо зэттырэ «Кушъэхапхэр» зыфэдэр зекIохэм арагъэлъэгъугъ.

— Тигуапэ тичылэ зекIохэр къызэрэдэхьагъэхэр. Непэрэ ма­фэмкIэ ар хэхъоныгъэм изы­лъэныкъошIоу шъолъыр Iаджми ащагъэфедэ, республикэмкIи игъоу сэлъытэ. Адыгэ шыоу апэ­гъокIыгъэхэм язакъоми зы­мыуасэ щыIэп. АшIогъэшIэгъонхэу бэрэ зэпаплъыхьагъэх. Адыгэ шыум икультурэ зыкъегъэIэтыжьыгъэным непэ ти­шъып­къэу тыдэлажьэ, тисабыйхэри ащ къыфэтэщэх ыкIи къэгъэ­лъэгъонышIухэр тиIэх, — игуапэу гущыIэгъу къытфэхъугъ АР-м и Шыу Хасэ итхьаматэу Тхьап­шъэкъо Альберт.

Блащэпсынэ ыцIэ нэмыкIыщтыгъэнкIи хъун джы зыдэщыс чIыпIэм мытIысыгъагъэмэ. Джырэ къуаджэм ихъишъэ зэрэщытхыгъэмкIэ, къэкощыгъэ унагъо­хэр зэтIысылIэгъэхэ псынэкIэ­чъымрэ ащ шъхьащыт ланшэ чъыгымрэ япэсыгъэу Блащэ­псынэр фаусыгъ.

Непэ псынэкIэчъыр къоджэ­дэсхэмкIэ анахь чIыпIэ лъапI ыкIи ячылэ гупсэ икъэхъупIэу алъытэ. Арышъ, къеблэгъэрэ хьакIэ пэпчъ ащ къыращалIэ, ипсы къэбзэ IэшIу рагъашъо. ЗекIохэри ащ блащыгъэхэп.

— Адыгеим бэрэ сыкъэкIуагъ, ау къуаджэ сызэрэдахьэрэр апэрэ. Ренэу къушъхьэ лъэны­къом сыкIощтыгъэ. Ау мы сыкъызхэфагъэр тхъагъо. Гур щы­рэхьат, шъхьэм зыщегъэпсэфы. Шъыпкъэр пIощтмэ, Лермонтовым ытхыгъэу сызэджагъэхэр нэм къыщыкIэуцох. Мыщ фэдэу блэкIыгъэр зыщагъэлъапIэу, хабзэхэр зыщымыгъупшэхэрэр арых тыгъуасэмрэ непэмрэ зэ­зыпххэрэр, — къеIуатэ Пшызэ шъолъыр щыщ зекIоу Алена Рожковам.

ХьакIэхэм арагъэшхыщтымкIи блащэпсынэхэм хабзэр ахъо­жьыгъэп — адыгэ гъомылэр ыпэ рагъэшъыгъ. Къэбэртэе бзылъфыгъэхэр IэшIоу зэрэпщэры­хьэхэрэр бэмэ ашIэ, ау мэлыл гъэжъагъэр анахь цIэрыIохэм яз. Къоджэ зекIоным ар изы лъэ­ныкъошIухэм ащыщ. Зэхэпхырэмрэ плъэгъурэмрэ ямызакъоу шхынымэ IэшIум дыхэтэу ­лъэпкъ культурэри, шэн-хабзэхэри зы­хэошIэх. Жьы къабзэм щызэкIэгъэблэгъэ машIом къое хьалы­жъо щэнэбзыр щыбгъэжъэни, ащ дэжьым стырыбзэу щып­пшхыным уасэ фэшIыгъуай.

— АпэрэмкIэ, чылэгъуищми «тхьашъуегъэпсэу» ясIонэу сыфай. ТыкъагъэукIытэжьыгъэп, яшъыпкъэу загъэхьазырыгъ. «Экс­курсие дэгъугъэха?» пIомэ, дэгъугъэх. «Сыда дгъэлъэгъонэу тиIэхэр?» зыIохэрэр хэукъох. Сыд фэдэрэ псэупIи пIотэн дэлъ. Мы проектым ар къыгъэлъэ­гъуагъ. Ащ нэмыкIэу тыздэлэ­жьэн фэе лъэныкъохэри дгъэ­нэфагъэх. Шхынхэм, IэрышIыгъэ зэфэшъхьафхэм нахь тынаIэ атетыдзэн фаеу тлъытагъэ, — Iофтхьабзэм зэфэхьысыжь къыфишIыгъ Ольга Ивановам.

Проектыр тапэкIи лъагъэкIо­тэщт. Фэшъхьаф районхэм арыт къуаджэхэри хэлэжьэнхэм шIоигъоныгъэ яI.

Анцокъо Ирин.