Анэдэлъхубзэм и Iуэхур дэкIын папщIэ

Дэтхэнэ зы лъэпкъри уахътыншэ зыщI нэщэнэ нэхъыщ­хьэщ бзэр. Лъэпкъым зихъу­мэжыну игу илъмэ, псом япэу ар зыхуэсакъыпхъэр и анэ­дэлъхубзэр зэрыфIэмыкIуэдынырщ.

Ар къазэрыгурыIуэн зэхэщIыкI зиIэ цIыхухэри аращ апхуэдизу щIригузавэр ди бзэм и къэкIуэнум. УсакIуэм и псалъэкIэ жыпIэмэ, «бзэр тIэщIэкIмэ, докIуэдыр» (Бещтокъуэ Хьэбас). Нобэ абыкIэ зэи хуэмыдэжу шынагъуэ къыткIэщIэзэрыхьащ лъэпкъ мащIэхэм.

Урысей Федерацэм и къэрал хабзэхэм щыубзыхуащ лъэпкъхэм я бзэхэм яIэн хуей увыпIэр. Хабзэ Нэхъыщхьэм (Конституцэм) и 26-нэ статьям щыжеIэ дэтхэнэ зыми и анэдэлъхубзэр къигъэсэбэпыну, зэрыпсэ­лъэну, зэригъэсэну, зэреджэну, зэрылэжьэну бзэр езым къыхихыжыну хуитыныгъэ иIэу.

КIэщIу жыпIэмэ, иужьрей илъэсхэм ди къэралым иIэ ­хъуащ лъэпкъхэм я бзэхэр къэгъэщIэ­рэщIэжынымкIэ лъабжьэ быдэ. Ар къагъэсэбэпурэ лъэпкъ рес­публикэхэм ехъулIэныгъэ пыу­хыкIахэр зыIэрагъэхьащ я лъэпкъыбзэхэм нэхъ къару иратын, абыхэм я мыхьэнэм хагъэхъуэн я лъэныкъуэкIэ. Псом хуэмыдэу а IуэхумкIэ япэ ищащ Тэтэрстанымрэ Башкортостанымрэ.

Къэбэрдей-Балъкъэрми 1995 гъэ лъандэрэ щызокIуэ ди рес­публикэм ис лъэпкъхэм я бзэхэм теухуа законыр. Абы ипкъ иткIэ, дэ диIэщ къэралыбзэу щы: адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр, урысыбзэр. Ахэр я хуитыныгъэкIэ зэхуэдэу щызекIуэн хуейщ рес­публикэм и къэрал, жылагъуэ IэнатIэ псоми. А хабзэр гъащIэм хэпща хъуным хуэунэтIауэ къэрал программэ щхьэхуи къащтауэ щытащ, икъукIэ Iуэхугъуэ куэд къызэщIиубыдэу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, закон зэхэплъхьэныр нэхъ тыншщ, ар бгъэзэщIэным нэхърэ. Пэжщ, ар езыри щызэхалъхьэм щыгъуэ тхузэфIэкIынум и инагъыр къамылъытэу къыщIагъэлъэIуауэ къыщIэкIынут. Ауэ мымащIэу Iуэхур къилъэ­хъащ емыгугъуныгъэми.

Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, бзэхэм я IуэхухэмкIэ комиссэ е комитет, президентым е правительствэм егъэщIылIауэ зэпымыууэ щолажьэ Урысейм и республикэхэм я нэхъыбэм икIи абыхэм я фIыгъэкIэ бзэм и Iуэхур а щIыпIэхэм нэхъыфIу щыдокI. АтIэми, «бзэр псоми ди зэхуэдэ Iуэхущ» жыпIэмэ, ар зыми и мыIуэхуу къыщIедзыж. Си гугъэмкIэ, щIэблэ къэхъум и анэдэлъхубзэр егъэджыныр бзэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ. ЩIэныгъэм щрагъэкIуэ­кIа къэхутэныгъэхэм къагъэ­лъэ­гъуащ: зи цIыху бжыгъэр мащIэ лъэпкъым и бзэр хъума хъун, къызэтенэн папщIэ хэкIыпIэрэ Iэмал нэхъыщхьэу щыIэр а бзэм­кIэ школым щегъэджэн хуейуэ аращ.

Бзэр хъума хъунымкIэ егъэ­джэныгъэ системэм иIыгъ увыпIэм, иIэ мыхьэнэм ехьэехуэу иджырей лъэхъэнэм къалъытэ телевиденэр. Ауэ абыи адыгэ­бзэм зэманышхуэ къыщылъыс­рэ? Аращи, сабийр гущэм щы­хэлъым къыщыщIэдзауэ нэхъыбэу зэхихыр адыгэбзэкъым. Апхуэдэурэ кIуэмэ, зэман гъу­нэгъум къалэр къэгъэнауэ, адыгэ къуажэхэми адыгэбзэкIэ сабийхэр щымыпсэлъэжу хъунущ.

Мыр едгъэлейуэ къыфщымы­хъун папщIэ, щапхъэ къэтхьыну дыхуейщ, абы щыхьэт техъуэу. 1994 гъэм Тыркум щы­псэу ­адыгэхэм я деж экспедицэ дыкIуауэ щытащ, я бзэ, я хабзэ сытхэм дыкIэлъыплъыну. Къайсэр лъэныкъуэкIэ адыгэ фIэкIа нэгъуэщI лъэпкъ яхэмысу къуажэ пщIы бжыгъэхэр щыIэщ. Абыхэм дэс балигъхэр уэрсэру адыгэбзэкIэ къыдэпсалъэрт, сабийхэм анэдэлъхубзэм и пIэ­кIэ яIурылъыр тыркубзэт, кIуэ, зыгуэр тIэкIу къагурыIуэу арат анэдэлъхубзэмкIэ. Абы и щхьэусыгъуэм дыщIэупщIати, къыджаIар мыращ: апхуэдэу зэры­хъурэ куэд щIакъым — иужь илъэс I5-20-рщ. Ар нэхъыщхьэу зи ягъэу къалъытэри канал куэд­кIэ тыркубзэкIэ къахэпсэлъыхь телевиденэрщ: еджапIэм макIуэ­ри тыркубзэкIэ йоджэ, унэм къокIуэжри тыркубзэ телевизорым йоплъ. Аращи, абы теша мэхъу. Иджыри нэгъуэщI зы щапхъэ. Инджылызым и Уэльс щIыпIэм щыIэщ лъэпкъ мащIэ, валиибзэ жыхуаIэр яIурылъу. Инджылызыбзэм къыдигуэурэ хэкIуэдэж щыхъум, а лъэпкъым и интеллигенцэм зыкъаIэтащ, я бзэр хъума хъунымкIэ къэралыр къадэIэпыкъуну къагъэуву. Псом япэуи абыхэм правительствэм паубыдар я бзэкIэ лажьэ телеканал къызэгъэпэщынырщ. Валиибзэ езыгъэдж егъэджа­кIуэхэм жаIэрт апхуэдизу гугъу зыдрагъэхьу сабийм ирагъащIэ анэдэлъхубзэр жэщи махуи телеэкраным къиIукI инджылы­зыбзэм сабийхэм зэраIэпиудыжыр, апхуэдэ щIыкIэкIи я лэжьыгъэр псыхэкIуадэ зэры­хъур. Британием и правительствэм и унафэкIэ, I980 гъэм Уэльсым «ЕплIанэ канал» жыхуаIэр иратауэ щытащ, валии­бзэ защIэкIэ лэжьэну, абы лъандэри валиибзэр ассимиляцэм пэщIэтыф хъуащ.
Ди бзэр тхъумэнымкIэ, абы и къарум хэдгъэхъуэнымкIэ ахэри хэкIыпIэфI дыдэ хъунут.

БИЩIО Борис,
филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор.