Тыгъэнэбзый

КIымафэм ишIупI

Тиреспубликэ кIымафэр мы­чъыIэу ыкIи осышхо къыще­мы­сэу ары зэралъытэрэр. Ау цIыф­хэу нахь ныбжь зиIэхэм дэгъоу къашIэжьы ыкIи къаIо­тэжьы Адыгеим икIымафэ зэрэпытэщтыгъэр: чъэпыогъум ыкIэм зэфэдэкIэ уашъор къе­гъолъэхыщтыгъ, зэхапшIэу — 5-м нэсэу къэучъыIыщтыгъ, щтыргъукI-IулыгъукI хъущтыгъэ. ЕтIанэ, тIэкIу макIэу, чъыIэр къыIуичыщтыгъ, къолэбзыухэр чIыгум благъэу шъхьащытхэу “къуаргъ-саргъ” язэрэгъаIоу, мэкъэгъэIу шъыпкъагъэх. Хэти емыжэгъахэу, о къэплъэгъугъэм анахь шIагъоу, осыр етIупщыгъэу, быбэтэхэу, шъэбэ-шъабэу, фыжьыбзэу къесыщтыгъ.

Апэрэ ос фыжьыбзэр къесы зыхъукIэ, кIэлэцIыкIухэм, дунаир ядунаеу, ягушIуагъо гъунэнчъ. Инхэми, ос фыжьыбзэ къабзэр псауныгъэмкIэ мэхьанэ зиIэу алъытэу, кIымафэр чIыгум зэ­решIушIэрэр, лэжьыгъэр зэригъэбагъорэр, хьалыгъу тызэ­рэщымыкIэщтыр къагурыIоу, кIымафэр мафэ хъунэу хэти игуапэу Тхьэ елъэIу.

КIымафэр илъэсым иохътэ тынчымэ, гупсэфымэ ахалъытэ. ЦIыфхэм зэкIэ лэжьэным епхыгъэр ашIагъэу, ащ къыкIэкIуагъэр яконхэм къарыхьажьы-
гъэу зызагъэпсэфырэ уахът.

Унагъом исхэм зэфэдэу гу­псэфыгъо дахэр агъоты, кIэлэ­еджакIохэм ИлъэсыкIэм икъи­хьагъум языгъэпсэфыгъо тефэ, нэмыкI цIыфхэу сэнэхьат зэфэшъхьафхэм арылажьэхэрэми, кIымафэр зэрякIасэр мыгъуащэу, яотпуск щылэм, мэзаем нахь ягуапэу тырагъафэ; яунагъо джащыгъум нахь мэтынчы.

Мы аужырэ илъэси 10-м хэпшIыкIэу тикIымафэ нахь къэ­фэбагъ: тибжыхьэ гъушъэ фабэу, зэIухыгъэу къырэкIо; тыгъэгъа­зэм — апэрэ кIымэфэ мазэм ышъо нахь къызэблехъу — ощх­хэр къещхых, жьыбгъэр лъэш хьазырэу къепщэ, чIыгури нахь къэучъыIы. Ощхым осыр хэтэуи къыхэкIы, температурэр къе­кIотэхы. Тыгъэгъазэм ыкIэм — щылэ мазэм иапэрэ мафэхэм, ыпэкIэ фэмыдэу, къэучъыIы.

ЕтIанэ щылэ мазэм и 11 — 13-м къащегъэжьагъэу, кIымафэр нахь къэнафэ. Ары 2022-рэ илъэсыкIэу къытфэсыгъэми зы­зэришIыгъэр. Адыгеим зэ­фэ­дэкIэ осыр къыщесыгъ, ти Мыекъуапэ осыр щыбэп, ау тикъушъхьэхэм, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь районхэм ыкIи Адыгэ­къалэ осыр къащесыгъэ къо­дыеп, куу дэдэу къащытырилъхьагъ. ЗэралъэкIэу гъогушхо­хэр ыкIи лъэсрыкIо гъогухэр атхъух, метрэныкъо ыкIи нахьыбэ хъоу къесыгъэ осым зыкъыIэпахыжьы. Ау ос фыжь къабзэр чIыгу­ми, цIыфхэми лъэшэу ящыкIагъ, ащ тхьабылхэр, жьэу къатщэрэр еукъэбзых. КIымафэр — псауныгъэр зыпсыхьэу ыкIи зыухъу­мэрэ уахът.

Дзэукъожь Нуриет.

Хэт къэптаныр зифэшъуашэр?

Пшыс

Еомэ-еомэ, зэраIомэ зэра­Iотэжьэу зэшищ щыIагъ. Ахэм хэти фэмыдэу дэхэ дэдэу зы шыпхъу закъо яIагъ. Нэ тырагъэфэным е атыгъуным тещыныхьэщтыгъэх, мыжъо унэ ­лъагэм зы цIыфыпсэ ымылъэ­гъунэу рагъэтIысхьэгъагъ.

Мафэ горэм зэшищым шакIо кIонхэу рахъухьагъ ыкIи янэ раIуагъ:

— Тян, тшыпхъу фэсакъ!

— Дэгъу, — ыIуагъ ным, — шъумыгумэкI, зыми ар ыхьыщтэп.

Зэшхэр шакIо кIуагъэх. Янэ ыпхъу ыгъашхэмэ шIоигъоу мыжъо унэм кIуагъэ. Пчъэр зыщыIуихыщтым блэгъожъыр унэм ибыби, пшъашъэр ыпхъуа­ти, зигъэбылъыжьыгъ.

Ныр мэгуIэ, мэгъы, мэпыхьэ, ышIэщтыр ышIэрэп. Ыкъохэр къыдэхьажьыгъэх. Ахэр зелъэгъум, апэгъокIи, хъугъэр ари­Iуагъ, яупчIыгъ:

— СикIалэхэр, сэшIэ лIыгъэ­цIыфыгъэкIэ шъуапэ хэти зэ­рэшъумыгъэкIощтыр, ау къыса­шъуIу хэт сыд лъэкIэу иIэр?

— Дунаим пкъыгъо тетэп, орэчIышъхьашъу, орэпсычIэгъ, — ыIуагъ анахьыжъым, — ма­стэм нахь цIыкIуми къэсымыгъотынырэ къэсымыштэнрэ.

— Сычъэзэ, орэпсэушъхь, орэбзыу, — ыIуагъ гурытым, — къэсымыукIышъун щыIэп.

— Сэ уашъом къефэхырэ пстэури, орэин, орэцIыкIу, орэ­онтэгъу, къэсыубытын слъэ­кIыщт, — ыIуагъ анахьыкIэм.

— Ащыгъум, дэгъу, шъу­псынкI! — еIо ным.

Зэшхэр шыпхъум лъыхъунхэу дэкIыгъэх. Бэрэ кIуагъэха, макIэрэ кIуагъэха, мэзышхо горэм нэсыгъэх. Чъыгхэр зэпэIутых, ашъхьапэхэр уашъом кIэох. КIомэ, кIохэзэ, гъэхъунэ горэм ихьагъэх. Плъэхэмэ, а гъэхъунэм ашыпхъу ис, блэ­гъо­жъым пшъашъэр къыдзыхьагъэу, къегъэгъунэшъ щылъ.

Зэшхэм анахьыжъыр блэгъо­жъым ыкIыбкIэ къикIи, мыжъошхоу щылъыр къышти, ыбгъукIэ ыдзыгъ. Ар дэдэм къэхъугъэр ымышIэу благъом ышъхьэ къыпхъотагъ. Зэшищым анахьы­жъым ар плъэгъуи-шIэгъуи ри­гъэ­фагъэп, нэрэ-Iэрэм благъом шъхьапырыпкIи, ышыпхъу къыпхъуати къечъэжьэжьыгъ. Ау благъом жьышхоу зыкъипхъуати, къалъежьагъ, къакIахьи, пшъашъэр аIэпихыжьи, ошъогум ибыбагъ.

— Чыжьэу ар быбыщтэп, — еIо гурытым.

Тыригъэпсыхьи шхончымкIэ блэгъожъым ышъхьэ еуагъ, псынкIэу ылъабжъэхэм пшъа­шъэр къатIупщыгъ. Мыщ дэжьым пшъашъэр къефэхэу алъэгъугъ. Зэшхэм анахьыкIэм ышыпхъу къыубытыжьи, чIым тыригъэуцуагъ. ГушIом хэтхэу ашыпхъу ягъусэу къэкIожьыгъэх.

МыдыкIэ, ыкъохэр къэты­фэ­хэкIэ, ным къэптан дахэ ыдыгъ, анахь лIыгъэ зыхэлъэу нэбгырищым къахэкIыгъэм ритынэу. Ау зэшхэм зэфэдэу, зыр зым деIэжьызэ, ашыпхъу благъом къызэрэIэпахыжьыгъэр ным къыфаIотагъ.

Нахьыжъым шыпхъур зыдэщыIэр пстэуми апэу къыгъотыгъ ыкIи къылъэгъугъ, ау бла-гъор зыукIыгъэр гурытыр ары.

— Сэры, нан, къэптаныр зы­тефэрэр, — еIо.

Ящэнэрэм ышыпхъу уашъом къефэхы зэхъум къызэриубытыгъэр анахь лъэшыгъэкIэ ригъэкъугъ.

Ныр ыкъохэм ядэIу-ядэIуи, хэти шъыпкъагъэ ыкIи лIыгъэ къызэрэхэфагъэр ариIуагъ. Ау зэшищыр зэфэдэу ашыпхъу пае зэрэпсэемыблэжьыгъэхэр, зэ­рэ­лIыхъужъхэр, зэрэзэдеIэжьыгъэхэр хигъэунэфыкIыгъ ыкIи джыри къэптанитIу ыдынэу тIы­сыгъэ.

Уиадыгэ къуаджэхэр къэпIонэу ошIэха?

Ащыгъум шъукъэдаIу:

Агуй. Хы ШIуцIэ Iушъом Iус шапсыгъэ чылагъу, ТIопсэ районым хахьэ. Имэхьанэ зэтыраIотыкIы. Зым “гуе” мэхьанэр къырегъэкIы. НэмыкIхэм, къушъхьэгум зэрэ­хэсым пае, “гузэгурысхэр” зыфэпIощт мэхьанэр раты.

Анахь ныбжьыбэ зиIэ хьаблэу чылэм иIэхэм ащыщ Сусэнэ лъэгу зыфиIорэр. ИжъыкIэ мыр мэкъупIэу, гъэ­хъунэ дахэхэри иIэу щытыгъ. Агуе раIо псыхъоу чылэм блэчъырэми, къушъхьэбгэу мыщ рекIокIырэми, мыIэрысэ лъэпкъ горэми.

Адэмый. Шъхьэгуащэрэ Щыкъ псыIыгъыпIэм инэп­къырэ аIус, Красногвардейскэ районым ит. Мэхьанэу иIэмкIэ “мые мэзым хэс чылагъу” зыIохэрэр щыIэх. НэмыкI еплъыкIи щыI: чылэгъуацIэр тырку гущыIэу адэм (цIыфы) зыфиIорэм къытекIыгъэу алъытэ. Зэрэщыт шъыпкъэмкIэ, цIыфыцIэу Адам зыфиIорэр къуаджэм лъапсэу фэхъугъ. Арышъ, ащ къикIырэр “Адам икъуадж”. Чылагъор 1751-рэ илъэсым мыщ къэтIысыгъ.

Аскъэлай. Псыхъоу Мэртэ Iушъо Iус, Теуцожь районым хахьэ. 1850-рэ илъэсым къуа­джэр мы чIыпIэм щытIысыгъ. Чылагъом ыцIэ Аскъалэм къытекIыгъ. “Аскъалэ икъуадж” зы­фиIорэ мэхьанэр иI.

ХьэблацIэхэу къуаджэм къы­хэнагъэхэр: Емзэкъуай — къуа­джэм икъыблэ лъэныкъо щыI. Арап икъуадж — тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом гъэзагъэ. (КъоджацIэхэр зыгъэунэфыгъэу, ахэм Iоф адэзышIагъэр шIэныгъэлэжьэу Мэрэтыкъо Къасим).

Адыгэ хабзэм къемыкIурэр

Нахьыжъыр щытэу, нахьыкIэр щысэу, къыIублы-
кIэу шIоигъор зэкIэ къыIотэныр.

* * *

Нахьыжъым къыпIэкIахьэрэр зэкIэ епIонэу щы-
тэп — ар мыгъэсэ тхьамыкIэ шэн.

* * *

Нахьыжъым едаохэрэп ыкIи еIункIыхэрэп — кIэ­дэIукIых.

* * *

Мыхьамелэ Iанэм апэу нахьыжъыр щетIысэхы, ащ ыужыIокIэ нахь кIалэхэр.

* * *

ЦIыфыбэр зыпэс Iанэм ущыIэтхъо-лъэтхъоныр къекIурэп. Узыфае щыIэмэ, цIыкIу-цIыкIоу яIуи, къыуа­тыщт. Ухэтми, хабзэ пхэлъыныр цIыфыгъэм щыщ.

 

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр Мамырыкъо Нуриет.