Насыпынчъэу хэти къэхъурэп

Рассказ

«Шхъо зышIэрэм ыщанэ ехьыжьы».
ГущыIэжъ

КIымафэр а илъэсым кIымэфэшхуагъ: осыр пхъапхъэу, пытэу, метрэныкъом нахьыбэу чIым телъэу; мафэрэ тыгъэр щхыпцIышъоу къыкъокIымэ, кIуачIэ имы­Iэу, осышхор кIыкъ-сыкъыгъ, чъыIагъэ.

Анахьэу пчыхьапэхэм а зэкIэ къызызэкIэщтыхьапэкIэ, щыгъыни, нэмыкIи къакIоцIырыкIызэ, кIымэфэ щтыргъукIы­шхор къыпхапкIэщтыгъ, ау жьыр къэбзэ гъунджэкугъ, пшIэу, узэрэщытэу, зыIупщэрэм къыпфишIэу уиукъэбзыщтыгъ.

Пчыхьагъэ. Сыхьатыр 7-м фэдизыгъ. Сэри сызэтегъэпсыхьажьыгъэу, кIымэфэ пальтэушхоу ламэ пшъапIэр зытелъыр сщыгъэу, пух шъхьатехъо фыжьыбзэу нэгум шъэбабзэу къеуцуалIэри стехъуагъэу, австрийскэ шъо сапожкэ шIуцIэбзэ лъэдэкъэ папцIэри кIэсIузэ, етIупщыгъэу сиунэ секIужьыщтыгъ. СIыгъышхо щыIагъэп, тхылъыр, тетрадь, ручк зыдэлъ сумкэр сIэ пылъэгъагъ. Къэлэ гупчэ инэу «Зэкъошныгъ» зыцIэр нэкIыбзагъ; ар зэпысчынышъ, къыпэIулъ урамышхо занкIэм сытехьажьын, сапэ джыри сылъы­кIотэн фэягъэ.

ЛъэскIоныр сэ сшъхьэкIэ сикIас, мэфэ реным IофшIэпIэ унэм тычIэс, зэгорэми жьы къэпщэн, пкъынэ-лынэхэми Iоф ябгъэшIэн фаеба?! Сэр-сэрэу сыздэгущыIэжь фэдэзэ, «шкъакI, шкъакI» Iоу сэкIо сшIошIызэ, сиджабгъу лъэныкъокIэ, бгъэ къэуагъэм фэдэу, ошIэ-дэмышIэу зыгорэм зыкъыстыридзагъ, жьыкъэщэгъу гупсэф сыримыгъафэу, сIэ шъохэлъэгъэ­гъэ Iалъмэкъ лъапIэр сIэкIипхъоти, непэ къысатыгъэ мэзэ лэжьапкIэри, ахъщэлъэ дэхэшхоу сипшъэшъэгъу ынэ къызыфизырэм зэрэдэлъэу, щэм фэдэу лъатэу кIиIагъ. Сэри нэрэ-Iэрэм техакIор зыдачъэрэмкIэ кIэсIагъ: щыни нэмыкIи сыгу къихьагъэп, сисумкэ къыIэпыстхъыжьын симурад. ТыгъуакIор зимышIэжьэу мачъэ, мапкIэ; зы псэ зыпыт нэбгыритIум нэмыкI щыIэп. ПхъэнтIэкIу тIысыпIэ кIы­хьэ­хэу осышхо къесыгъэр ошэкурэу зытелъхэм ащыщ епкIагъ, ау пэрыохъуа­джи, зэпэзэладжэу кIалэу сиIалъмэкъ зыпхъо­тагъэу чъэщтыгъэр, къу-къу-къоу сапашъхьэ къиукIорэягъ. Ылъакъо пхъэн­тIэкIоу къызэпкIагъэм ыкIыб къэгъэщыпIэ пыни, шъхьэкIэ пхъэнтIэкIу цэкIэ пытэм ри­утэкIыгъэу къычIэкIыгъ. Ыпэ лъыпсыр къечъы; сэри зэ сыкIэхьагъэмэ сIуи, сышъхьащыуцуагъэу, «лажьэ уфэягъа, къэблэжьыгъ, джары», — сэIо, сиIалъ­мэкъ къыIэпысэтхъыжьы… Ежьыр мэгъы, мэкуо, «а-о-ой гущ!» зэпымыоу еIо, тхыцIэкIэ зэрэзэхэфагъэу щылъ. «Уифэшъуаш!» — сIуи, сыкъыIукIыжьынэу сыкъе­жьагъ. Ежьыр хьэ пцIэукIэм фэдэу пцIэ­умэ-пцIымамэзэ къэлъэIуагъ: «А сы­къэмы­гъанэгущэба, а къыздеIэгущэба, а гущэ сянэ тхьамыкIэба…», — мапчъэ, мэгъы.

Сыкъызхэтхъожьыгъ. СекIолIагъ. Ыпсэ зэрэрыджэгужьэу шъобж тещагъэ зэрэ­хъу­гъэр къэсшIагъ, сыкIэIэнышъ, къэзгъэ­тэджын зысэIом, зыкъигъэхъыешъугъэп. Щылъыр ныбжьыкIэ цIыкIу, илъэс 16 – 17 горэ хъугъэщт. «А сянэ тхьамыкI, а сянэ тхьамыкI, сыдэу джы ухъущта?» — къы­регъэтIэтIэхы. ЗэхэIонтIыхьажьыгъэу зэрэзэхэфагъэу игъи-ищэIуи зэхэтэу къепчъы, мэтхьаусыхэ: «А сыфэегъахэпи бзаджэ сшIэнэуи, ау сянэ тхьамыкIэ щызгъаIэрэ (жьымыгъот) уцыр къыфэсхьынэу, карточкэр къысити сыкъыригъэ­кIыгъ, ау банкоматым ар дэкIодагъ… ЕтIанэ сыкъачъэзэ сшIэщтыр сымышIэу укъэслъэгъугъ, сыд гуща сшIагъэр, сянэ сыдэу джы хъужьыхэна?!»

Сэри сыцIыф, гу сиI. СисэнэхьаткIэ бзэхэмкIэ сыкIэлэегъадж. Мо насыпынчъэу зэшIоутыгъэу ос чъыIэм хэубгъуагъэм сыгу егъужьыгъ. Е-о-ой, тхьамыкIэ щыIакI, ащ узыригъэзыкIэ, боу зыкъэшIэжьыгъое тхьамыкIагъо ухидзэн ылъэ­кIыщт. ПсынкIэу телефоныр къыдэсхи, IэпыIэгъу псынкIэм сытеуагъ, чIыпIэр, фыкъогъэ кIалэр зэрэхьылъэр ясIуагъ. КIалэм янэ зыдэщыIэр, зыщыпсэухэрэр къезгъэIуагъ. Мыщ дэжьым IэпыIэгъу псынкIэри къэсыгъ, нэрэ-Iэрэм кIаIэхи, носилкэм тырагъэгъуалъхьи, сэ садэкIощтмэ къысэупчIыгъэх. Ежь фыкъогъэ тхьамыкIэжъми «сыолъэIу, къыздакIоба!» — еIо гуIэжьзэ. СыдэкIуагъ, врачхэм аIэкIэзгъэхьагъ, чIагъэгъолъхьагъ.

ЗэрэсIуагъэу, апэрэ таксиир къэзгъэу­цуи, кIалэм янэ сымаджэ ищыкIэгъэ уцхэри схьи сыкIуагъ, хъугъэм, Iалъмэкъ техыныр хэмытэу, щызгъэгъозагъ, сызэ­рэфэамалэу, тIэкIуи ным сеушъыий, сиунэ сыкъэкIожьыгъ. Сыпшъыгъагъ. Ау сызэгъолъыжьми, гупшысэхэм сахэтэу бэрэ сымычъыеу сыхэлъыгъ. Джы мы кIэлэ насыпынчъэм лъэшэу сыгу егъущтыгъ ыкIи сыл фэузыщтыгъ.

КIасэу сычъыежьыгъэми, пасэу сыкъэ­ущыгъ, сыкъэтэджыгъ. Пчыхьэм гъэучъы­Iалъэм къыдэсхыгъэ тхьачэтылыр жъугъагъэ, слъэси, лэпсы сшIынэу тезгъэуцуагъ, сэри сшъхьэ сыпыупхъухьажьыгъ, зызгъэхьазырыгъ. СиIофшIапIэ – университетым сыкIонкIэ непэ сыхьатитIу щыI. Мы уахътэу къыдафэрэм, пчэдыжьыпэр имыкIызэ, лэпсыр, тхьачэтылым щыщ, щай гъэпкIагъ, печен-конфет, щагум дэт тучанышхом сычIахьи, мыIэрыс, мандарин, банан зыфэпIощтхэр кIызгъэгъуи, сыфэкIуагъ (янэ зэрэзгъэгугъагъэу) кIэ­упчIакIо. Никитэ, ары ыцIагъэр кIэлэ фыкъуагъэм, зэрылъ палатэм сызехьэм, зэхэпхыхьэжьыгъэу, ынапIи зэтелъэу щылъыгъ. Постым Iут медсестрам зэрэхьылъэр, ау врач-травматолог анахь дэгъу зэрэIэкIэфагъэр къысиIуагъ, сэ сызэрэфыщытымкIи къысэупчIыгъ, ау «лыуз-гууз, тэ, цIыфхэм, зэфытиIэным фэIуагъэ щыIэп» сIуагъэ, къыздыригъэштагъ. «Уритетеу» Iо, сэри хэти аущтэу есIощт», — ыIуи, зэдэтштагъ.

Никитэ дэжь щыт пхъэнтIэкIум сытесэу такъикъитIу фэдизэ сежагъэу, кIалэм ынапIэ къызэтырихыгъ: «Ора?! Сыдэущтэу укъэкIонэу хъугъа? Сэщ фэдэм пае лъэ­бэкъу пшIынэу щытэп» еIо, — нэпсыр къелъэлъэхы… «ЗэкIэ а хъугъэр пшъхьэ игъэкIыжь, Никита. Сэ сыкIэлэегъадж. Ау оркIэ — сытеть, ори сылъыт джащ фэдэу» сэIо, макIэу Iэ щысэфэ, сыкIэупчIэ, врачым къыриIорэр зэкIэ ыгъэ­цэкIэнэу селъэIу. Никитэ къинэу телъым нахь къиныжьэу, цIыфынчъагъэу къыхэфагъэм жьы гупсэфэу къыримыгъащэу, гуIэ нэплъэгъукIэ сыкъиухъурэизэ къысеIо: «Радмира Рашидовна, сизекIокIэ дэй къысфэгъэгъу, о уцIыф дах ыкIи дэгъу! Сянэ дэжь узэрэкIуагъэмкIи, уцхэр зэрэфэпхьыгъэмкIи. Тхьэм шIу къыпфишIэнэу ренэу селъэIущт. Сэри ныбжьи зы лъэбэкъу Iае, мыхъун сымышIэжьынкIэ усэгъэгугъэ», — къысеIо. Такъикъитф-хыр кIуагъэ, шхын пакетым Iапэ фэсшIи, «мыхэр къыпфэсхьыгъэхэшъ, дэгъоу шхэ, псынкIэу узэрэхъужьынэу, уянэ — Лидия Федоровнар – къыожэ», — сIуи, сыкъы­чIэкIыжьыгъ.

КIалэм янэу Лидия Федоровнар бзылъфыгъэ Iуш зэкIэупкIэгъагъ. Ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ зы институтым щызэдеджагъэхэу инженерыгъэх. Ау, хэгъэгур чIыпIэ къин зеуцом, дунаир къутэжьэу СССР-щтыгъэр зызэбгырэзым, ежьхэр Iофынчъэ IэнэкIхэу къэнэгъагъэх. ЛэжьапкIэхэр къатыщтыгъэп, пенсием нэсыгъа­гъэхэп. Тынчэу, дахэу псэухэ зэхъум, сабый яIагъэп, ау анахь зыщямышIугъом, Лидэ ипсауныгъэ зыгорэущтэу къызэб­лэхъугъ: ышъхьэ уназэу, ыгу зэIыхьэу, ышхырэр зэкIэ къыIукIыжьэу… Тхьамафэ ыкIи нахьыбэ зищыIагъ, етIанэ иIофшIэгъугъэ Татьяна зэрэгинекологыр ыгу къэкIыжьи, кIуагъэ. Къеплъыгъ, къыри­Iуагъ сабый ышъо зэрэхидзагъэр. Шъхьэ­гъусэр ахъщэ къылэжьынэу Тюмень хэкум кIуагъэу щыIагъ, джы фэдэу зэкIэмэ агъэфедэрэ телефон ащ дэжьым яIа­гъэп, къакIомэ, къэбарыр ригъэшIэн имура­дыгъ. ШIукIае тешIагъэу, лIым телеграммэ къыригъэхьыгъ: «Лида, къакIо псынкIэу сыд ишIыкIэми садэжь, сысымаджэшъ, сыкъыожэ».

Ау бзылъфыгъэ зэпкъаджэр ыкIи мыныбжьыкIэ дэдэр – илъэс 40-м апэрэу сабый ежэрэр, шъхьэгъусэм дэжь кIонэу хъугъэп. ЗэкIэ анахьэу зэтезыIэжагъэр ахъщэ щымыIэр ары. Сыд хъугъэми анахь хэстыхьэу, къин зылъэгъурэр интеллигенциер арыба?! ЕгъашIэм еджэхэзэ къэзыхьыгъэхэм ялэжьапкIэ сыдигъуи мэкIэ дэд.

Ежь Лидэ ащ дэжьым хэзыщыжьы­гъэр янэ тхьамыкIэм ихэтэжъые къыщыкIыхэрэр, ащ тIэкIу-шъокIухэр ыщэхэзэ, ыпхъу сомэ такъырыр къызэрэритыщтыгъэр ары. 1998-рэ илъэсым ыкIэм Никитэ къэхъугъ. Тым Лидэ джы фэтхэн ыIоми, зыдитхыщтыр гъэнэфагъэу ышIэщтыгъэп. Сабыир мэзэ зыхызыбл хъугъэу, джыри зы телеграммэ къэкIуагъ. Ащ къыщиIощтыгъ лIым нэмыкI бзылъфыгъэ шIу зэрилъэгъугъэр ыкIи, инасыпкIэ, ар медсестрагъ, кIэтIыйнэшъур къызеом, сымэджэщым ыпэ къыщифагъ. Лидэ, аужыпкъэм, кIуагъэп. ЛIыми сыд фишIэныгъи адэ, къыгъэнэгъэ бзылъфыгъэм ищыIэныгъэ къырыкIуагъэр…

Исабый нахь лъапIэ ЛидэкIэ щыIагъэп, ишъхьэгъусагъэу илъэси 10-м зыкIыгъугъэми, зы гущыIэ лыи, дыси фитхыгъэп, сабый яIэ зэрэхъугъэри ригъэшIагъэп. Хэта зышIэрэр? ЫшIошъ хъущтыгъа, мыхъущтыгъа?! Никитэ нызэкъо кIалэ джаущтэу хъугъэ, ыгукIэ ты зиIэхэу, унэгъопсэухэм ар лъэшэу яхъуапсэ­щтыгъ, ау шIудэдэ ылъэгъурэ янэ ыгу хигъэ­кIынэу фэягъэп, зыкIи «сятэ тыдэ щыIа е хэта?» ыIоу еупчIыгъэп. Лидия Федоровнари зэрэщыIэшъоу щыIагъ, ныбжьи тхьаусыхагъэп, икIали фэсакъэу ыпIугъ. «Ау кIалэм кIалэ иIоф» зыкIаIорэр ащ ныбжьи зыфэмыIогъэхэ лъэбэкъу пхэндж зыкъиIэтымэ ышIэн зэрилъэкIыщтыр ары. ЩыIэныгъэр гъэпцIакIоба. Акъыл мыуцугъэм бэба зэхимыфырэр. Ау Никитэ сумкэу зылъытхъуагъэр, къыпхъотагъэр ным фыриIэ гукIэгъум ригъэшIагъ нахь, ежь илажьэкIэ хъугъэп.

Сымэджэщ пIэшъхьагъыр ащ паекIэ а кIалэм боу бэрэ ежь-ежьырэу ыгъэ­шъугъ. Инасыпти, Радмирэ тхьаусыхагъэп, полицие Iоф ышIыгъэп, аужыпкъэм, яни ежьыри цIыф шъыпкъэу къычIэкIи, къадеIэжьыгъ.

Никитэ дэжьи, Лидия Федоровнам дэжьи Радмирэ а мазэм Iутыгъ, афи­шIагъ, афихьыгъ, лыуз ыкIи гукIэгъу иIэти. Аузэ, ясагъ мо бзылъфыгъэ гъэсагъэр янэрэ ыкъорэ. Лидия Федоровнар литературэр ышIэу, Iэдэб хэлъэу, зэкIэупкIэгъэ дэдагъ. Радмира Рашидовнар апшъэрэ еджэпIэшхом бзэхэмкIэ икIэлэегъэджагъ. Исэнэхьат фэшъыпкъэмэ, гъогу занкIэм текIынэу ежьэгъэ зы­ныбжь имыкъугъэ Никитэ деIэныр игъоу ылъэгъугъ. Никитэ дэжь кIэупчIакIо зыкIокIэ, ар къелъэIущтыгъ янэ ипсауныгъэ, изэрэщыт фиIотэнэу, Радмирэ Лидия Федоровнар нахьышIу зэрэхъугъэр, унэм зэрэщызекIорэр, щай ыкIи блинчикхэр къызэрэфытригъэуцохэрэр риIощтыгъ. Ежь Никити ышъхьэ сысыгъи, ышхужъ зэрытыпIэ узыгъэхэри игъорыгъоу нахьышIу хъужьыщтыгъэх. Никитэ ащ джы къелъэIущтыгъ, янэ зэришIыщты­гъэу, иныжъхэм яхьылIэгъэ пшысэр ыкIи орэд макIэу къыфиIонэу. Радмирэ мо кIэлэ шъхьэзакъор гъогу зафэ тещэгъэнымкIэ янэ сымаджэм деIэгъэн зэрэфаер зэхи­шIэщтыгъ, фиIотагъ пшыси, къыфиIуагъ адыгабзэкIэ кушъэ орэди, ынатIэ, ыIэхэм макIэу Iэ ащифэзэ.

ИлъэсыкIэ мэфэкIыр къэсыщтыгъ, Радмирэ Лидия Федоровнами, ащ ыкъо цIыкIоу Никити шIухьафтын нэпэеплъхэр афишIыгъэх: ным — къэтэбэ халат куплъ чIапцIэр, кIалэм пшысэу икIасэхэр зыдэт тхылъышхор ыкIи IэшIу-IушIухэр. Сымэджэщым къычIэкIыжьыгъэкIэ Никитэрэ янэу Лидия Федоровнамрэ Радмирэ зыдагъэ­уцуни, зыдагъэтIысыни ашIэщтыгъэп, лъэшэу ягопагъ ащ фэдэ бзылъфыгъэ шъхьэлъытэжь Iушыр Тхьэм апэ къызэрэригъэфагъэр. Аузэ, урыс кIалэмрэ янэрэ адыгэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ гъэсагъэр ягупсэ дэдэ хъугъэ. Насыпынчъэу залъытэжьыщтыгъэу, насыпынчъагъэр бэрэ зэхашIэнэу хъугъэми, цIыфы­шIоу апэ къикIыгъэм даIотэжьыгъ. Лидия Федоровнам ипсауныгъэ зэтеуцожьи, Радмирэ ишIэ хэлъэу, университетым итхылъеджапIэ техническэ отделымкIэ Iоф щишIэ хъугъэ. Никитэ гурыт еджапIэр къыухыжьи, компьютер технологиехэмкIэ индустриальнэ колледжым чIэхьагъэу еджэ, Iоф тIэкIуи дешIэ, ным деIэ. Радмира Рашидовнар шIоу ылэжьырэм ыпэкIэ егъаплъэ.

Мамырыкъо Нуриет.