Кавказ заповедникыр

ТхылъыкIэ къыдагъэкIыгъ

2019-рэ илъэсым Урысыем чIыо­псымкIэ и Министерствэ иунашъокIэ къэралыгъо заказникэу «Приазовьер» Кавказ биосфернэ заповедникым хагъэхьажьыгъ.

Ар 1958-рэ илъэсым РСФСР-м иминистрэхэм я Совет иунашъокIэ къызэIуахыгъагъ, федеральнэ мэхьанэ иIагъ.

Заповедникыр зыщыIэр илъэс 60-м ехъугъэми ащ фэгъэхьыгъэу къыдагъэкIыгъэ тхылъыр макIэ. Заповедникым къызыхагъэхьажьыгъэм щегъэжьагъэу ащ иIофышIэхэм заказникым хэс псэушъхьэхэр, бзыу лъэпкъ зэфэшъхьафхэр, къыщыкIыхэрэр икIэрыкIэу къалъытэжьыгъэх ыкIи къатхыжьыгъэх.

ИлъэситIо Iоф зыдашIэгъэ тхылъэу «Приазовский заказник» зыфиIорэр агъэхьазырыгъ, ащ иавторхэр зэкIэ заповедникым ишIэныгъэлэжьых. Ахэр: Сергей Трепет, Татьяна Трепет, Александр Перевозовыр, редакторхэр Татьяна Акатовар ыкIи Валерий Ака­товыр.

Тхылъым нэIуасэ узфишIырэ бзыухэм язакъоу лъэпкъ зэфэмыдэ 18 мэхъух, ахэр анахь гъэшIэгъонхэу къыхахыгъэх. Джащ фэдэу псым, чIышъхьашъом ащыпсэухэрэ псэушъхьэхэм, къыщыкIыхэрэм афэ­гъэхьыгъэ тхыгъэхэр гъэшIэгъоных. Ежь авторхэм атырахыгъэ сурэтых тхылъым къыдэхьагъэхэри.

— Сурэтхэр кIымафэм, чэщырэ градус 20 чъыIэ щыIэу атетхыхэу хъугъэ, — къеIуатэ орнитологэу А. Перевозовым. — Пчэдыжьым жьэу ошъо шхъон­тIабзэм чъэпэу къатехъуагъэр зэрателъэу щыбыбыщты­гъэ бзыухэр зэрыт сурэтыр анахь гъэшIэгъон хъу­гъэу къысшIошIы. Азовскэ хым мыл телъ хъумэ, Севернэ ледовитэ океаныр угу къегъэкIы. Къыблэ лъэныкъом ащ фэдэу щычъыIэ зэрэхъоу чIыопсым итеплъэ зызэблехъу, сурэт хьалэмэтхэр тепхыхэу мэхъу.

Тхылъыр къыдагъэкIынымкIэ IэпыIэгъу къафэхъугъ компаниеу «Газпром добыча Краснодар» зыфиIорэр. Ар Краснодар тхылътедзапIэм къыщыхаутыгъ. ШIэхэу Приазовскэ заповедникым фэгъэхьыгъэ тхылъыр заповедникым игупчэхэм ащызэбгъэгъотын плъэкIыщт.

ЧъыIэмыгъэщтагъэх

Бзыухэр зэрэхъухэрэм япчъагъэ зэ­ра­гъэшIэнэу щылэ мазэм алъытэ­жьых.

Ащ фэгъэхьыгъэу гъэ къэс «Серая шейка» зыфиIорэ Iофтхьабзэр зэхащэ, ащ орнитологхэмрэ бзыухэр шIу зылъэгъухэмрэ хэлажьэх.

Акциер Урысыем бзыухэр къэухъумэгъэнхэмкIэ и Союз зэхэзыщэрэр, ащ Адыгэ Республикэр ренэу хэлажьэ. Кавказ заповедникым иIофышIэу Александр Перевозовым къалэу Мыекъуапэрэ станицэу Ханскэмрэ ащилъэгъугъэ псычэт Iэлхэр, псыхэм апэблагъэу щыпсэурэ бзыухэр, нэмыкIхэри къылъытагъэх.

Псыхъоу Шъхьэгуащэ дэжь лъэпкъитфымэ хахь 180-рэ къыщилъытагъ. Нахьыбэ хъухэрэр псычэтхэр ыкIи къазхэр арых. ИкIыгъэ илъэсым хьарзэхэр унэгъуи 10 хъоу псыхэм ахэсыгъэмэ, джы зы унагъу.

Станицэу Ханскэм иIэгъо-благъохэм бзыу лъэпкъ зэфэшъхьафхэу 116-рэ щалъэгъугъ, псыхэунэшъу фыжь­хэр псыубытыпIэхэм апэблэгъэ чъыгхэм атесыгъэх.

Бзыухэм кIымафэр зыщырахырэр чIыпIэ фабэхэр арых, псычэтхэм — псыуцупIэхэу мыл зытемыхъохэрэр арых. Ау ахэм бэп мыщтыгъэу къахэкIыгъэр.

Псыхъоу Шъхьэгуащэ къалэм благъэу зыщыблэчъы­рэ чIыпIэм мэзаем псычэт къолэн дахэу 100 фэдиз хэсыгъ, щылэ мазэм зы къыхэнэжьыгъэр.
Заповедникым щылэжьэрэ шIэныгъэлэжьэу А. Перевозым къызэриIорэмкIэ, ахэр чъыIэм къыгъащтэхи, хы ШIуцIэ Iушъом щыIэ псыуцупIэхэм алъыхъунхэу быбыгъэх.

ХьакIэхэм къяжэх

Экологическэ лъагъохэм уатетэу, псэушъхьэхэмрэ къэкIыхэрэмрэ якъэбар гъэшIэгъонхэм уядэIузэ жьы къабзэм къыщыпкIухьаным уегъатхъэ.

Адыгеим мафэ къэс хьакIэхэм зыщяжэхэрэ чIыпIэхэм ащыщ «Гъозэрыплъэрэ» гъэхъунэ Плъыжьым къыпэблэгъэ вольерэу «Лаурэрэ». Мыщ сабыйхэми нахьыжъхэми щашIэн щагъоты, мастер-классхэм, экологическэ джэгукIэхэм ахэлажьэх. Программэу «Медведи — наши соседи» зыфиIорэм кIымафэр екIыфэкIэ кIэлэцIыкIухэр хэлэжьэнхэ, мышъэр зыфэдэр, ышхырэр ыкIи укIэрыхьаныр зэрэщынагъор нахь куоу зэрагъашIэн алъэкIыщт.

Эко-гупчэм къакIохэрэр вольерэу «Гъозэрыплъэ» къамыплъыхьэу кIожьыхэрэп. Псэушъхьэ зэфэшъхьафхэр къэшIыхьагъэхэм адэсыхэми, ахэр псаухэу зыплъэгъухэкIэ ятеплъэ бэрэ угу елъы.

Паркэу «Южные культуры» зыфиIорэм зыкъызэ­Iузыхыгъэ къэгъагъэхэр, нэмыкI гъэшIэгъоныбэ щыплъэгъущтых. Мэзхэм апэрэ гъэтхэ къэгъагъ фыжь цIыкIухэм зыкъыщызэIуахыгъ, паркыр камелием къы­гъэдэхагъ.

Жьы къабзэмрэ къушъхьэтх лъагэхэу осым къы­чIэмыщыхэмрэ зикIасэхэм къушъхьэ тешъоу Лэгъо­-Накъэ кIонхэ амал яI. Щай стырымрэ щыгъын фабэхэмрэ зыщышъумыгъэгъупшэх. Мы уахътэм ащ щыдэхэ дэд, кIымэфэ пшысэр угу къегъэкIы.

Ос кIыIум псынкIэу къыщызычъыхьанэу фаехэр хаскихэр зыкIэшIэгъэ жэхэмкIэ къыращэкIыщтых. Хьэ гъэсагъэхэр мэфэ реным цIыфхэм зэрямыжэнхэу пIэлъэ гъэнэфагъэхэр къэкIощтхэм къафыхахыгъ. Жэ­хэмкIэ къэзычъыхьэ зышIоигъохэр пэшIорыгъэшъэу атхых. Зыхэшъумыгъэн осыр телъыфэкIэ къушъхьэм ащ щигъэпсыгъэ дунэе фыжьыбзэм.
(Тикорр.).