Адыгэ чъыгхатэхэр — тибайныгъэх

БэгъашIэхэм тызэфащэ

Адыгэ чъыгхатэхэм яхьылIэгъэ сурэтхэм якъэгъэлъэгъон Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъ.

КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм искусствэхэмкIэ я Къэралыгъо музей и Темыр-Кавказ къутамэ щыкIогъэ зэхахьэр артистэу Мэкъулэ Руслъан зэри­щагъ, адыгэ чъыгхатэхэм ятарихъ щыщ пычыгъохэр къыIотагъэх.

Адыгэ чъыгхатэхэр къэухъумэгъэнхэм, хэхъоныгъэ ашIыным дэлэжьэрэ кIэща­кIохэм яшIушIагъэ тинэрылъэгъу. Кавказ ичIыопс-культурнэ кIэн зегъэушъомбгъу­гъэным фэгъэхьыгъэ проектым Iоф дэзышIэрэ Алиса Шпак зэхахьэм къыщыгущыIагъ. Iэнэ хъураехэр, зэхахьэхэр зэхащэхэзэ чъыгхатэхэм адэлажьэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ зэрэхъугъэр ащ хигъэунэфыкIыгъ. Iофхэр нахьышIум ылъэ­ныкъокIэ лъэкIуатэх.

Къэралыгъо гъэпсыкIэм хэмыхьэрэ IофшIапIэу «НАБУ-Кавказым» ипащэу Виталий Ковалевыр музеим щыкIорэ зэхахьэм хэлажьэхэрэм къафэгушIуагъ. Адыгэ чъыгхатэхэм ятарихъ гъэшIэгъонэу зэрэщытым иеплъыкIэхэр къыриIолIа­гъэх.

Мыекъопэ районым ит чъыгхатэхэм илъэсыбэ аныбжь. Къужъхэр, мыIэрысэхэр, нэмыкIхэр къызыпыкIэхэрэ чъыгхэм аныбжь зэфэшъхьаф. Адыгэ къужъ­хэм афэгъэхьыгъэ зэхахьэхэр илъэс къэс Сырыфыбг щызэхащэх. IэпэIасэхэм язэнэкъокъухэм тикъалэхэм, районхэм къарыкIыгъэхэр ахэлажьэх.

Адыгэ Республикэм культурэмкIэ иминистрэ игуадзэу Кушъу Светланэ изэфэхьысыжьхэм къащыхигъэщыгъ адыгэ чъыгхатэхэм ятарихъ, янеущрэ мафэ нахьышIоу зэрагъашIэ ашIоигъоу цIыфхэм упчIабэ къызэратырэр. ЗекIо Адыгеим къакIохэрэм япчъагъэ хэхъо. Фестивальхэм, зэнэкъокъухэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр ащызэIокIэх, респуб­ликэм нэIуасэ щызэфэхъух.

Музеим ипащэу, Урысыем, Адыгеим, Ингушетием культурэмкIэ язаслуженнэ IофышIэу ШъэуапцIэкъо Аминэт сурэтхэм якъэгъэлъэгъон зэрэзэхащагъэм мэхьэнэ ин ритыгъ. Сурэт пэпчъ уеплъызэ, чъыг­хатэхэм ятарихъ нахьышIоу къыбгурэIо. Искусствэм пыщагъэхэр музеим къызыкIохэкIэ сурэтхэм яп­лъынхэ, тикульту­рэ нахь куоу зыщагъэ­гъозэн алъэкIыщт.

«Мыекъуапэ инэфылъэхэм» язекIохэр

Дунэе искусствэм щызэлъашIэрэ лъэпкъ кIэлэцIыкIу ансамблэу «Мые­къуапэ инэфылъэхэм» ихудожественнэ пащэу, Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, Къэбэртэе-Бэлъкъарым изаслуженнэ артистэу, Адыгэ Респуб­ликэм инароднэ артистэу Нэныжъ Айдэ­мыр къэшъокIо ансамблэм хэт пшъашъэ­хэр, кIалэхэр адыгэ чъыгхатэхэм ащыIагъэх. Сурэтхэр атырахы зэхъум лъэпкъым итарихъ къырыкIуагъэм зыщагъэгъозэнымкIэ амалышIухэр яIагъэх.

— Чъыгхатэхэм тяплъызэ сурэтэу къыттырахыгъэхэр музеим игъэкIотыгъэу къыщагъэлъагъох, — къаIуатэ ансамблэм икъэшъуакIохэм. — ТичIыгу, тичъыгхатэхэр зэрэбайхэр сурэтхэмкIэ къагъэлъагъох…

Лъэпкъ кIэлэцIыкIу къэшъокIо ансамблэу «Мыекъуапэ инэфылъэхэм» хэт кIэлэеджакIохэр музеим къыщызэIуахыгъэ къэгъэлъэгъоным иконцерт программэ щыуджыгъэх.

СултIан Элмирэ, Тхьапшъэкъо Аринэ, Хьагъундэкъо Аминэ, Долэ Алинэ, Хьакъуй Даринэ сэе дахэхэр ащыгъэу гур зыфащэзэ лъэпкъ къашъохэр къа­шIыгъэх. КIэлэ къэшъуакIохэу Теунэ Амин, Олег Куприенкэр, Быжь Эльдар, Хьакъуй Ислъам пчэгум щыуджыхэзэ зэхахьэр къагъэдэхагъ. Пшъашъэхэри, кIалэхэри зэгъусэхэу къызэрэшъохэрэм, чъыгхатэм щыIэхэу атырахыгъэ сурэтхэм якъэгъэлъэгъон гъэшIэгъонэу зэрэзэхащагъэм зэIукIэгъур къыгъэдэхагъ.

«Бэгъэуджыр» мэуджы

Мыекъуапэ итворческэ зэхэт IофшIапIэу «Ошъадэм» иоркестрэу «Бэгъэу­джым» тигъэгушIуагъ. Художественнэ пащэу Шэуджэн Рустам пщынэр егъэбзэрабзэ. Шэуджэн Юлиани пщынэо IэпэIас. Сирием къикIыжьыгъэ ЛIыбзыу Шан шыкIэпщынэм ибзэпсхэмкIэ лъэпкъ орэдышъохэр егъэжъынчых. Лъэпкъ искусствэм щыцIэрыIо Нэгъой Заур Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэм афэгъэсагъ.

«Бэгъэуджым» адыгэ лъэпкъ мэкъа­мэхэр къыригъаIохэзэ, «Мыекъуапэ инэфылъэхэр» къызэрэшъорэм тигуапэу теплъыгъ. Творческэ купитIур лъэпкъ искусствэм зэфищагъ. НыбжьыкIэхэр зэрэуджыхэрэм теплъызэ, адыгэ чъыгхатэхэу лIэшIэгъу пчъагъэ зыныбжьхэр нэгум къыкIэуцуагъэх. Лъэпкъым итарихъ зэрэбаир музеим къэкIуагъэхэу искусствэм пыщагъэхэм алъэгъугъ.

— Адыгэу дунаим тетхэр ятарихъ, искусствэм зэфещэх. Рес­публикэм щыпсэурэ лъэпкъхэм, хьакIэу къытфакIохэрэм тищыIакIэ нахьышIоу ашIэ зэрэхъурэм тизэфыщытыкIэхэр егъэпытэх. «ИлъэсыкIэу къихьэрэм тизэхахьэхэр нахьыбэ зэрэхъущтхэм тицы­хьэ телъ», — къытиIуагъ «Ошъа­дэм» ихудожественнэ пащэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артисткэу Едыдж Викторие.

Адыгэ чъыгхатэхэм къащыкIыхэрэ къужъхэр IэшIух, чъыгхэм илъэс 250 — 300 агъашIэ. Ятарихъ зэдгъашIэзэ, лъэпкъым ичIыгу ибаиныгъэ тагъэгушхо.

ЕмтIылъ Нурбый.