ЧIышъхьашъор агъэкъабзэу тиIэх

Урысыем изаповедникхэмрэ илъэпкъ парк­хэм­рэ я Мафэ илъэс къэс щылэ мазэм и 11-м хагъэунэфыкIы.

Ахэм япчъагъэ мин 13 фэдиз мэхъу. Апэрэу, 1917-рэ илъэсым, къызэIуахыгъагъэр БаргузинскэкIэ заджэхэрэ заповедникыр ары. Джащ къыщегъэжьагъэу заповедникхэмрэ лъэпкъ паркхэмрэ ятарихъ атхы.


Урысые Федерацием чIыо­псымкIэ и Министерствэ ипащэу Александр Козловым цIыфыIэ зынэмысыгъэ чIыпIэхэм якъэ­у­хъумэн зыпшъэ илъ пстэу-
ми зэрафэразэр къыIуагъ. Мы лъэхъаным ахэр нэбгырэ миллионипшIым ехъух. Къэралыгъо инспекторхэр, биологхэр, геологхэр, юристхэр, нэмыкIхэри ахэм ахэтых.

«Экология» зыфиIорэ лъэпкъ проектэу тикъэралыгъо щагъэцакIэрэм тапэкIэ телъытагъэу Iофыгъо шъхьаIэу къыгъэуцугъэр экосистемэм икъызэтегъэнэнрэ экологэ-зекIон амалэу дгъэфедэхэрэм яхэгъэхъонрэ. Экотуризмэм изегъэушъомбгъуни апэ рагъэшъырэ Iофыгъохэм ахалъытэ. Зэрэхэгъэгоу пштэмэ, нэбгырэ мини 10-м ехъурэ зекIохэм икIыгъэ илъэсым заповедникхэмрэ лъэпкъ паркхэмрэ къакIухьагъэх.

Тэ къытпэблэгъэ Кавказ биосфернэ заповедникыми мэфэкIым ипэгъокIэу IофшIагъэу иIэхэм атегущыIагъэх, зэфэхьысыжьхэр ашIыгъэх.

Кавказ заповедникыр

Ар зэрэзэхащэщтым охътабэ ыхьыгъ. Заповедникым къыхиубытэрэ чIыгухэр бэджэндэу 1888-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу пщыхэу Романовхэм бэджэндэу аштэгъагъэх. ШэкIон Iофхэр зыIэмычIэ илъыгъэ гъэIорышIапIэм ипащэу Франц Краткий Кавказ къушъхьэхэр игъэкIотыгъэу къызеплъыхьэхэм ылъэгъугъэ пстэур заповедник пшIыным зэрэтегъэпсыхьагъэр къыгурыIогъагъ.

1906-рэ илъэсым Романов зэшхэр къызэсымаджэхэм, Пшызэ Радэм шэкIо чIыпIэхэр къэзэкъ псэупIи 135-мэ атыригощэнэу фэягъ. Ау ащ фэдэ чIыпIэ къабзэхэр загощыхэкIэ ахэм ащыпсэухэрэ псэушъхьэхэр къызэрахэмынэжьыщтхэр шIэныгъэхэмкIэ Академием къыгурыIощтыгъ. Пачъыхьэми, правительствэми къадырагъэштэгъагъ. Ары пакIошъ, Урысыем шIэныгъэхэмкIэ и Академие зэхищэгъэ комиссием заповедникым гъунапкъэ фэхъущт чIыпIэхэри къыгъэнэфэгъагъэх. Ау заповедникым изэхэщэн кIыхьэ-лыхьэ хъугъагъэ, кIэух фамышIышъузэ 1919-рэ илъэсыр къэсыгъ. Джащыгъум заповедники 9 зэхащэнэу хэбзакIэм унашъо ышIыгъагъ, ахэм Кавказ заповедникыри ахэтыгъ. Совет хабзэр къызыдахыгъэр илъэсибл хъугъэу Кавказ заповедникыр щыIэ хъугъагъэ.

Ащ изэхэщэнкIэ инэу зишIуагъэ къэзгъэкIуагъэр Шытхьэлэ мэзхъызмэтшIапIэм иIофышIэу, нэужым заповедникым идиректорыгъэу Христофор Шапошниковыр ары.

Кавказ заповедникыр Дунэе чIыопс кIэнэу ЮНЕСКО-м къыухъумэхэрэм ащыщ. Къушъхьэ мэз заповедникэу Европэм итхэм анахь ин. ИлъэситIукIэ узэкIэIэбэжьымэ, Урысыем чIыопсымкIэ и Министерствэ иунашъокIэ федеральнэ заказникэу «Приазовскэмрэ» дендрарий-паркэу «Южные культуры» зыфиIорэмрэ заповедникым къыхагъэхьажьыгъэх.

ТищыкIэгъэ шъыпкъэх

2021-рэ илъэсым Кавказ заповедникым нэбгырэ мин 539-рэ заплъыхьанэу ыкIи загъэпсэфынэу къэкIуагъ. Ар нэбгырэ мин 200 фэдизкIэ ыпэрэ илъэсым щыIагъэхэм нахьыб. Гъэмэфэ лъэхъаным заповедникым имаршрут зэфэшъхьафхэм зекIо мин 80-мэ къащакIухьагъ.

ЗыгъэпсэфакIохэм ягъогухэр зыщагъэкIэкIыгъэ чIыпIэхэр заповедникым иIэх. Адыгеим ипсыхъоу Молчепа телъ лъэмыджыр агъэцэкIэжьыгъ. Ащ Гъозэрыплъэ занкIэу урещалIэ. Джы а гъогум къушъхьэзэпырыкIыпIэм нэс автомобильхэмкIэ нэсынхэ алъэкIы, зыгъэпсэфакIохэр вольер зэхэтым ыкIи чIыопсым имузей зыдэщыIэ чIыпIэхэм арещалIэх.

Илъэсым къыкIоцI псэушъхьэ зэфэшъхьафхэр зэрэхъухэрэм япчъагъэ къалъытагъэх. КъызэрагъэнэфагъэмкIэ, мы уахътэм заповедникым къушъхьэ пчэнхэу 2600-рэ, домбай 1200-рэ, шъыхьэхэу 1900-рэ, мышъэ 360-рэ щыпсэухэу къагъэнэфагъ.

ИкIыгъэ илъэсым заповедникым иIофышIэхэм игъэкIотыгъэу юбилеитIу хагъэунэфыкIыгъ: ахэр хэшъэе мэзжъыер илъэс 90-рэ зэрэхъугъэмрэ я 30-рэ къушъхьэ маршрутыр къызызэIуахыгъэр илъэс 85-рэ зэрэхъугъэмрэ.

Шэмбэт мафэм, щылэ мазэм и 15-м заповедникым ипсэолъэ пстэуми ыпкIэ хэмылъэу экскурсиехэр ащызэхащагъэх. ЗекIозещэхэм псэушъхьэхэр зыщаIыгъ чIыпIэу «Лаурэ», Гъозэрыплъэ, хэшъэе мэз цIыкIур цIыфхэм къарагъэлъэгъугъэх.

Шъаукъо Аслъангуащ.