Тыгъэнэбзый

ИлъэсыкIэм шIукIэ тыщэгугъы

Мафэр — такъикъэу, мазэр — зы жьыкъэщэгъоу илъэс пэпчъ зэплъэкIыгъо тимыфэу мачъэ. Ары «уахътэр чъэр, ащ кIэхьагъэ щыIэп» зыкIа­Iорэр.


2021-рэ илъэсыр — Цум иилъэсыгъ, пшъыгъэ-пшъыгъэу икIыгъ. Шъыпкъэ, а псэушъхьэм IофшIэнкIэ утекIонэу щытэп: хэгъэгуми, республикэми уигъэ­гушIоу, гухэлъышIухэр щыIэныгъэм илъэныкъуабэкIэ щыпхырыщыгъэх. ТызкIэхъопсэу, тызкIэлъэIурэр уз лъэшэу зэкIэ дунаир зэлъызыкIугъэр чIыгум текIодыкIыжьынышъ, цIыфлъэпкъым тынчыныгъэ-гушIуагъор ыгъотыжьынэу ары.

Илъэсыжъыр плъызэу, плъызэу екIы. Зэ фабэ — тыгъэпс шъхьагъушъ кIымафэми умы­шIэ­нэу; зэ чъыIэжьыр ябгэу, лъэшэу кIилъэсыкIэу; зэ ощхы — тIыпI-сыпIэу, мыгумэкIыхэу, шъабэу, чъыер къыптыригъаоу; зэ ос цIынэ макI, чIым къытемыщыхэу, етIанэ кIымафэм гу къызIэпишIыхьагъэу зэу къэучъы­Iы, къесы шъабэу — чъыIэ. Джащ фэдэу илъэсэу икIырэр шъуабэу зэхэлъ. Ауми, илъэсыжъыри тыгу шIукIэ къызэринэрэ дэгъуби хэт: тичIыгуи гъэбэжъугъ, сабыйхэри къэ­хъу­гъэх, блэкIыгъэ илъэсым нэ­бгырэ 200-кIэ нахьыбэу ныбжьыкIэхэри къэзэрэщагъэх, унэ­гъуакIэхэми заIэтыгъ.
Адыгэ Республикэр зызэхащагъэр илъэс 30 хъугъэ. Ащ кIуачIи, амали ыгъотыгъ. Адыге­им икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ хэхъо, зеIэты, нахь кIэракIэу зештэ.

2022-р — Къэплъаным и Илъэс. Ар къэсынкIэ бэп щы­Iэжьыр, шIэхэу типчъэIумэ къа­Iууцощт шъхьэлъытэжь-лъэры­хьэу, къодан-гъэшIуагъэу. Тэри, адыгэхэм, тижъи, тикIи нэгушIо­гушIубзыоу, тфэлъэкIырэмкIэ къогъанэ тимыIэу, илъэсыкIэм мурадыбэр етпхэу, тыгугъэу ыкIи тшъхьэкIи щыIэкIэ-псэукIэм ты­фэхьазырэу, акъыл-чаныгъэр къыдготэу тыпэгъокIыщт. Илъэс пэпчъкIэ анахь мэхьанэ зиIэр цIыфхэм агу изытет: пшIэрэ Iофым — щыIэныгъэм сыдигъуи гушIуагъо хэбгъуатэу, Iофыр бгъэ­шIоу, узэкъотэу, узэдеIэу упсэуныр мы илъэсыкIэу 2022-у къихьащтыми ар къыделъытэ. Арышъ, цIыф пстэоу IорышIэ-­чанхэу, ыпэкIэ плъэзэ зыз­гъэулэужьыхэу шIур зигъогухэм, зафэхэм, Iушхэм, хыехэм, хъуп­хъэ ялыехэм, мамырныгъэ-тынчыныгъэр зыухъумэхэрэм — зэкIэ цIыфлъэпкъым, зэрэчIы­налъэу ИлъэсыкIэр мэфэ шъып­къэ тфэхъунэу тэлъаIо!

Н. Дзэукъожь.

Адыгэ усэкIо инэу, лъэпкъ поэзием тэмэ пытэ езытыгъэу Хьаткъо Ахьмэд иусэу «ЦIыфыр щэрэI — щыIэмэ хъяр!» зыфиIорэм нахь хъохъу дахэ щыIэп, арышъ, пстэуми тигуапэу ащ тыкIэдэIукIын.

…ЦIыфыр щэрэI — щыIэмэ хъяр.
Ащ нахь гушIуагъо тетэп дунаем!
ЦIыфыр щэрэI — щыIэмэ хъяр.
Сыдэу тхэхъуагъэми дунаем тефэн,
ГушIуи насыпи зэужэм тфэхъун.
ЦIыфыр щэрэI — щыIэмэ хъяр,
Ащ нахь гушIуагъо тетэп дунаем!
Зэужэ зэрэцIыфхэр зыщызэдашIэжьэу,
Зыщызэныбджэгъухэр о уикъэралэу
Ущыпсэуныр сыдэуи псынкI!
ЦIыфыр щэрэI, къызготэу щэрэI!
Къэгъагъи, гушIуагъуи зэдэтшыпыщт.
Зэдэлэжьэ купым яорэд Iэтыгъэ
Гур нахь къыIэтэу сыд щыIах?!
Ащ зедгъэIэтызэ, тызэдэлэжьэн,
Ти Союзэу тпсэри зэдэтыухъумэн.

Хэгъэгум, лъэпкъым хэти афыриIэ шIулъэгъу­-гукIэгъум щыIэныгъэр зэригъэпытэрэр, зэригъэлъа­пIэрэр, ЦIыфыр зэриухъумэрэр — ыпэкIэ ыгъа­плъэу, зэриIэтырэр къыщыIуагъ зэлъашIэрэ тхэкIошхоу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэ:

Гур къытеофэ
уилъэгъо зафэ
сэ сырыкIощт
Умэкъэ чаны, хэгъэгоу кIасэр,
Фэбагъэ хэлъэу сэ зэхэсэхы.
Лъэпкъы къошыбэм орышъ ылъапсэр
ШIуфэсы лъапIэр непэ осэхы.

Сэ сиорэдмэ уахэмылъыщтмэ,
Хэта ащыгъум ащ ядэIущтыр?
Уищытхъу дахэ сымыIотэщтмэ,
Хэта сэ сыбгъэ дизэу дэлъыщтыр?

О къыопыйрэр симыпыищтмэ,
Сыдэущтэу пIуркIэ укъысэджэн?
ГугъапIэу уиIэр сыгу имылъыщтмэ,
Сыдэущтэу зекIо сыкъыбдежьэн?

Уижьы схэтыфэ, сыгу къытеофэ,
Уилъэгъо зафэ сэ сырыкIощт.
Лъэу скIэтыр зэкIэ къэучъыIыфэ,
Уищытхъу идахэ ренэу сIотэщт.

Адыгэ пшысэхэр зикIасэхэм апай

Тыгъужъымрэ Къыдырымрэ

Къещхы зэхъум Ты­гъужъыр чъыг гъурбым итIысхьагъ. ЫтхьакIумэхэр ин-инэу Къыдырыр блэкIэу ылъэгъугъ.


— Тхьэм къысфихьыгъ, мы делэр сшхын, — ыIуи, Тыгъужъыр чъыг гъурбым къикIыгъ, игу­хэлъи Къыдырым риIуагъ.

— Сыпшхыщтымэ сыд сшIэн, зыкIи сыамалэп, — ыIуагъ Къыдырым. —

Ау сэ слъэгучIэгъ гъэшIэгъон чIэлъ, уфаемэ оз­гъэлъэгъун.

Тыгъужъым ышIошъ хъу­гъэ, «сшхыщтышъ, ­сшхыщт, ари сигъэлъэ­гъумэ дэгъуба» зэриIожьи, къешIугъ.

— Моу къэтIыс, — ­ыIуагъ Къыдырым.

Тыгъужъыр хьампIэIоу тIысыгъэ. Къыдырыр арыти зыфэягъэр, ишIуалъэ­хэмкIэ къеуи, Тыгъужъыр зэпэулэрэкIэу къычIидзи, кIитхъужьыгъ.

Хэшъо цыгъомрэ унэ цыгъомрэ

Унэ цыгъор хэшъо ­цыгъом дэжь хьакIакIо кIуагъэ.

— Сыд уищыIакI? —еупчIыгъ.

— СищыIакIэ ущыкIэ­рэп, — тхьаусыхагъэ хэшъо цыгъор. — Губгъом сыщэугъуае. КIымафэ зыхъукIэ сиIоф къэдэи. Сшхыщтыр къэгъоты-
гъуае къысщэхъу. ЧъыIэм си­гъалIэу бым сис.

О унэ фабэм уис. Пшхын икъуни ащ иогъуатэн  фае.

— НекIо, сэ сищыIакIэ озгъэлъэгъущт, — ыIуагъ унэ цыгъом.

Хэшъо цыгъор ыуж къихьи къэкIуагъ.

— Мо зэ еплъ, сшхыщтыр сихъои, — коц дзыоу зэгосхэр хэшъо цыгъом ригъэлъэгъугъэх. — МэлакIэ сылIэрэп.

— Тхьэр къыотагъ, сыохъуапсэ, — ыIуагъ хэшъо цыгъом. — Адэ мор хэт? — чэтыужъыр епэгъо­гъо­хэу жан­тIэм чIэсти, ылъэныкъо ­плъагъэ. — Сыдэуи чэфынчъа?

— Къо закъо иIагъэти, лIагъэ, фэтхьаусых, — ыIуагъ унэ цыгъом.

Хэшъо цыгъор фэтхьаусыхэн гухэлъ иIэу чэтыужъым зекIуалIэм, къетхъуи ыубытыгъ.

— ШIуи-шIуи, — къэ­кIыигъ хэшъо цыгъор.

— ШIуми бзаджэми джары мафэ къэс тэ тызхэтыр, — ыIуагъ унэ цыгъом. — Укъысэхъопсагъэшъ, шIумэ еплъ.

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр
Мамырыкъо Нуриет.