«ЕгъашIэми сызэрэщымытэу зысшIыгъэп»

«ЕгъашIэми сызэрэщымытэу зысшIыгъэп. ЗыщищыкIагъэм зызгъэIушын е зызгъэделэн слъэкIыгъэп. Сызытетым сытетзэпыт. Ау сидунэететыкIэ къэзыгъэнафэу къыдэслъытэхэрэр щыIэх. ГущыIэм пае, адыгэхэм «ШIу шIэри, псым хадз» аIо. ШIоу пшIагъэм урыгущыIэжьынэу щытэп. Ар ежь-ежьырэу зэбгырыкIыщт ыкIи щыIэныгъэр нахьышIу ышIыщт.

«Делэм уипаIо етыри блэкI» аIо. ЦIыф бзаджэм е шъугъуалэм шIу фашIэри блэкI. Ерэгупшыс ащ тетэу зэрэдэзекIуагъэм.

ЦIыфэу бырсыр къызыпыкIыхэрэр, зыгорэм пэуцужьыхэрэр сикIасэхэп. Шъугъуалэхэм, гъэгусалэхэм, цыхьэ зымышIыхэрэм къащысэухьэ. Ащ фэдэ цIыфым шъыпкъэр гурыбгъэIошъущтэп, ежь зыфаер ары къышIошIыщтыр. СкIуачIэ сышъхьамысыжьэу сиIофшIэн згъэцэкIэным сыпылъ, гъунэм нэсымыгъэсэу ыуж сикIырэп».

Мыхэр зигущыIэхэр шIэныгъэ­хэмкIэ Урысые академием иакадемикэу, биологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, Урысые Федерацием шIэныгъэмкIэ иIофышIэшхоу, Урысые Федерацием апшъэрэ профессиональнэ гъэсэныгъэмкIэ иIофышIэ гъэшIуагъэу, Пшызэ шъолъыр IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъэу ыкIи Адыгеим иапшъэрэ тынэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медалыр къызфагъэшъошагъэу Шэуджэн Асхьад. Ащ игущыIэхэм нэмыкI ахэмыгъэхъожьми, цIыфыр зыфэдэр къаIуатэ, ишэн, идунэететыкIэ уапашъхьэ къыра­гъэуцо.

Пшызэ аграрнэ университетым агрохимиемкIэ икафедрэ ипащэу Шэуджэн Асхьад Iоф дэзышIэхэрэм зэралъытэрэмкIэ, кIэлэегъэджэ шъыпкъ, ригъа­джэхэрэм афэхьалэл, ахэр зылъищэнхэ елъэкIы. Асхьад дэгъоу зышIэхэрэм ар патриот шъыпкъэу аIо. Зыщеджэгъэ, зыщылэжьэрэ Пшызэ шъолъыри ар патриотэу щалъытэ, къызщыхъугъэ, зыщапIугъэ Адыгееу зыфэгумэкIырэми ар ипатриот.

Ахэм ямызакъоу, зэрэхэгъэгоу щыхъурэми ар егъэгумэкIы. Хъурэ-шIэрэм ежь иеплъыкIэ, къэралыгъо екIолIакIэ фыриI. «Тарихъыр кIэптхыкIыжьынэу щытэп, ау советскэ народым текIоныгъэр Хэгъэгу зэошхом къызэрэщыдихыгъэм ымыгъэгупсэфэу, непэ тарихъыр нэмыкIэу зыгъэпсымэ зышIоигъохэр щыIэх, — еIо Асхьад. — Ащ тэ тилажьи хэлъ. ЗэкIэри къызщежьагъэр Хрущевым къалэу Сталинград ыцIэ Волгоград шIыжьыгъэн фаеу унашъо зэришIыгъэр ары. Ащ ыуж Главнокомандующым ыцIэ сыдрэ тхыгъи хагъэкIэу зэрэрагъэжьагъэр ыкIи зэошхор зыпшъэ дэкIыгъэ маршалхэм зэрадэзекIуагъэхэр. Сталиным сэ шъхьэкIэфэшхо фысиI, ары мыхъугъэемэ, Советскэ къэралыгъор щымыIэжьыни ылъэкIыщтгъагъэ. «Сталиным Урысыер пхъэIашэм кIэтэу къышти, атомнэ Iашэ иIэу къыгъэнагъ» ыIощтыгъ У. Черчилль. Тари­хъыр кIэзытхыкIыжьхэрэм зэрапэуцужьырэм ыкIи къэралыгъо пащэхэу Хрущевым, Горбачевым ыкIи Ельциным яполитикэ зэрэдыримыгъаштэрэм къыхэкIэу тхылъхэу «Генералиссимус Советского Союза…», «Вождь» ыкIи «Сталин» зыфиIохэрэр ытхыгъэхэу еIо Асхьад.

Шэуджэн Асхьад лъэпсэшIу зиIэ научнэ еджэпIэ дэгъу къы­кIугъ. Ащ IофшIэгъэ 1270-м ехъу къыхиутыгъ. Ахэр фундаментальнэ монографиех, справочникых, апшъэрэ еджапIэм зэ­рэщеджэхэрэ тхылъых, егъэджэнымкIэ методическэ IэпыIэгъух ыкIи нэмыкIых. Урысые наукэм иIахь зэрэхэлъыр къеушыхьаты шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием зэраштагъэм ыкIи «Пшызэ шъолъыр IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр къызэрэфагъэшъошагъэм.

ИлъэсыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1996-рэ илъэсым, «Адыгэмэ ячIыгу» ыIоу автор куп игъусэу Асхьад тхылъ къыдигъэкIыгъагъ. Ар адыгэм итарихъ фэгъэхьыгъэ IофшIэгъэшху. Тхылъым ехьылIагъэу стхыгъэм къыщысIогъагъ «а IофшIагъэм нэмыкI Шэуджэным къыдимыгъэкIыгъэми, адыгэ тарихъым ащ ыцIэ къы­хэнэн фэягъ» сIуи. ШIошъхъуныгъэ фысиIэу джыри ар къэсэIожьы. IофшIэгъэшхом итхыни икъыдэгъэкIыни Асхьад икIэщакIу ыкIи игъэцэкIакIу, ау Iоф къыдэзышIэгъэ купыр ыпэ ри­гъэ­шъызэ ащ хэтхэм ягугъу къешIы. Ахэр Г. Галкиныр, Н. Алешиныр, А. Кушъур ыкIи Б. Шэуджэныр ары. Асхьад нахь благъэу зышIэхэрэм къызэра­IорэмкIэ, хэти ышIагъэр ыгъэ­кIодыщтэп, къыхигъэщыщт. Ари шъыпкъэгъэ-хьалэлныгъэм изы шыхьат.

Непэ дунаим щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжь-агрохимикым научнэ IофшIэгъабэ иI. Ахэм ащыщых УФ-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ ыштагъэу, апшъэрэ мэкъумэщ еджапIэхэм ачIэсхэр зэреджэхэрэ тхылъ 11-у къыдигъэкIыгъэр, томи 5 хъурэ зыфэдэ къэмыхъугъэ IофшIагъэу агрохимиемкIэ ытхыгъэр. ХэгъэгумкIэ апэрэу щыт «Агробиогеохимия» зыфиIорэр, ащ ыуж ащ фэдэ IофшIагъэ зыми къыдигъэкIыгъэп.

Асхьад агрохимиемкIэ ежь инаучнэ школэ Пшызэ шъолъыр щыриI. Ар япащэу докторскэ диссертации 7, кандидатскэ диссертацие 27-рэ ыкIи магистрэ диссертацие 11 атхыгъ, къагъэшъыпкъэжьыгъ.

Шэуджэным тапэкIэ щымыIагъэу агробиохимиемкIэ теорие къыхихыгъ. ШIэныгъэлэжьым иIофшIагъэхэр бэрэ агъэфедэх. Ащ фэдэу ахэр научнэ IофшIагъэхэм уцугъо 1600-рэ фэдизрэ ащагъэфедагъэх. 1952-рэ илъэ­сым щылэ мазэм и 5-м Асхьад Теуцожь районымкIэ Едэпсыкъоежъым Шэуджэн Хьазрэт иунагъо къихъухьагъ. Зэшищрэ – Асхьад, Алый, Азмэт – зэшыпхъуищрэ – Мерэм, Замрэт, Зарем хъущтыгъэх. IофшIэным фэщагъэхэу, шъхьадж зыфэгъэ­загъэр ышIэу ахэр къэтэджыгъэх.

Асхьад ятэ фэщагъэу щы­тыгъ, бэрэ игъусэщтыгъ. Ащ ишыхьат кIалэм игукъэкIыжьхэм бэрэ ар къызэрахафэрэр. Ичылэ, илIакъо фэгъэхьыгъэ тхылъэу 2020-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм ятэ фэгъэхьыгъэ гукъэкIыжьыбэ къыдэхьагъ. Ятэ заом хэлэжьагъэу, сэкъатныгъэ иIэу чылэм къыгъэзэжьыгъ ыкIи колхозым илъэсыбэрэ агрономэу щылэ­жьагъ. Заом зэрэхэлэжьагъэм пае Жъогъо Плъыжьым иорден ыкIи Хэгъэгу зэошхом иорденэу апэрэ шъуашэ зиIэр къыратыгъэх. Асхьад ятэ цIыф шъхьэ­ихыгъэу, нэфаIоу щытыгъ. Ащ дакIоу сэмэркъэу зышIэрэ цIы­фыгъ. Москва тIо зэрэщыIагъэм игугъу къышIыщтыгъ. АпэрэмкIэ, заом игъом ар къыухъумагъ. ЯтIонэрэмкIэ, 1954-рэ илъэсым ВДНХ-м хэлэжьэгъагъ.

Хьазрэт нэфэрыIоу зэрэщытыгъэр къегъэлъагъо зы хъугъэ- шIагъэ. ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 20 зэрэхъурэм пае къоджэ клубым заом хэлэжьагъэхэм юбилей медальхэр къа­щаратыщтыгъ. Асхьад ятэ апэу къыратыгъэу, мэфэкI зэIукIэр кIозэ, медалыр ыбгъэгу къыхихыжьи, военкомым ыпашъхьэ рилъхьажьыгъ. Клубым къы­чIэкIыжьхэрэр гушIохэзэ, ядэжь кIожьыщтыгъэх. Ар зытыри­шIыхьагъэмкIэ Асхьад ятэ зеупчIым, Хрущевым ишIэ хэлъэу зэхагъэуцогъэ спискэмкIэ медалыр къаIимыхыщтэу ыIуагъ. Унэм зихьажьыгъэхэм бэ темышIэу дзэ комиссарымрэ партием ирайком иIофышIэрэ яунэ къакIохи къеупчIыгъэх ащ тетэу зыкIызекIуагъэмкIэ. «Шъо Хрущевым испискэкIэ медальхэр яшъутыгъэх, заом Iутыгъэхэмрэ полицаеу ахэр зыукIыщтыгъэ­хэмрэ зэфэжъугъэдагъэх. Ащ фэдэ медаль зыхэслъхьан слъэ­кIыщтэпти, къышъостыжьыгъ» ариIуагъ. «Хэт ащ фэдэу полицаигъэу зэттыгъэр?» аIуи къызеупчIыхэм, «Сэ егъашIэми бзэгу схьыгъэп, ар зышIэн фаер фронтовикхэр арэп, шъоры» ыIогъагъ.

Илъэсыбэ тешIи, Асхьади лIы хъугъэ, диссертациер къыгъэшъыпкъэжьыгъэу ятэ зекIуалIэм, «Ебгъэжьагъэр гъунэм зэрэнэбгъэсыгъэр дэгъу, ау тарихъым упылъынэу сэ сыфэягъ, шъыпкъэр къэпIощтгъагъэ» къыриIогъагъ. А лъэхъаным Асхьад ригъэжьэгъагъ тарихъым, Сталиным афэгъэхьыгъэ тхылъищмэ яапэрэр.

Къихьащт мазэм и 5-м Асхьад ыныбжь илъэс 70-рэ хъущт. Ащ ежь тегущыIэнэу фаеп, «Сыд юбилея мыщ фэдэ уахътэу узым зызыщиушъомбгъу­рэм? «Емы­нэм игъом ешхэ-ешъу» зэра­Iоу» еIо.

Арэу щытми, щыIэныгъэ гъогу дахэ, гъогу шIагъо къэзыкIугъэ кIалэм джыри псауныгъэ пытэ иIэу, игупсэхэм бэрэ адэтхъэ­нэу фэтэIо.

Сихъу Гощнагъу.