Анахь чIыпIэ лъагэм къыщэкIы

Зигугъу къэтшIырэр тиадыгэ щай ары. Урысыер пштэмэ, ар анахь къушъхьэ лъэгэпIэ щайкIэ алъытэ. Хым метрэ 550 — 600 фэдизкIэ теIэтыкIыгъэх ар къызыщыкIырэ чIыпIэхэр.

Адыгэ щаим ыубытырэ чIыгухэр Кавказ къушъхьэтхым итемыр-къохьэпIэ лъэныкъокIэ щыIэх, Мыекъопэ районым ит поселкэу Цветочнэм километрэ заулэкIэ пэчыжьэх. Гектари 6-м ехъу еубыты. Ащ ызыныкъо нахьыбэм щай къеты. Ар мы чIыпIэр ары ныIэп къызщыкIырэр, сыда пIомэ щаим ищыкIэгъэ пстэури чIыгум хэлъ. ЧIыпIэу зыдэщытыр, чIыгоу къызхагъакIэрэр, чIыопсыр эколо­гическэу зэрэкъабзэхэр ары адыгэ щаир адрэхэм афэмыдэ къэзышIырэр.

Урысые научнэ-ушэтыпIэ ин­ститутэу къэгъагъэхэм якъэгъэ­кIын ыкIи субтропическэ культурэхэм апылъыр ары адыгэ щаим икъэгъэкIын дэлажьэрэр. НахьыпэкIэ ар щаим ыкIи субтропическэ культурэхэм апылъ Всесоюзнэ институтым иопорнэ пунктэу щытыгъ.

Тарихъым къызэрэхэнагъэмкIэ, апэрэ щай куашэхэр 1938 — 1940-рэ илъэсхэм агъэтIысхьэгъагъэх. Ащыгъум «грузинскэкIэ» заджэхэрэ щай ­лъэпкъ къыхахыгъагъэр, соткитIу рагъэубытыгъагъ. Зэо илъэс­хэми щаир амыгъэкIодэу къызэтырагъэнэгъагъ. 2010-рэ илъэсым институтым щай лъэпкъ 15-мэ шIуагъэу ахэлъыр къахихи зэхигъахьи, ­адыгэ щай лъэпкъыр ахишIыкIыгъ.

Адыгэ Республикэм ыцIэ шIукIэ чыжьэу зыгъэIугъэ гъомылапхъэхэм адыгэ щаири ащыщ. Республикэм къыщыха­хыгъэу, нэмыкI чIыпIэ къыщыдагъэкIын фимытхэу ашIыгъэ адыгэ къуаем мыри 2019-рэ илъэсым къыгоуцуагъ. Урысые научнэ-ушэтыпIэ институтэу къэгъагъэхэм якъэгъэкIын ыкIи субтропическэ культурэхэм апы­лъым и Къутамэу АР-м щы­Iэм ащ фэдэ фитыныгъэ къыратыгъ. Джы тиреспубликэ къыщымыкIыгъэ щаим хашIыкIэу «адыгэ щай» зытыратхэрэр нэпцIыкIэ алъытэщт. Щэе шIуцIэм имызакъоу, уцышъори ащ хэхьэ.

Институтым испециалистхэм фитыныгъэу къаратыгъэр къэу­хъумэгъэным, ежь щаим шIо­гъабэу хэлъыр мыкIодыным, ары пакIошъ, нахьыбэ хъуным, Урысыем имызакъоу, IэкIыб къэралхэми ащагъэфедэным къыфэкIонхэм пае амал пстэури агъэфедэ. Щай куашэхэм Iофышхоу адашIагъэм ишIуа­гъэкIэ, къушъхьэм илъэгапIэу анахь чъыIэ хъурэм къыщыкIынэу, температурэр градус 30-м нэсэу ехыгъэми, иягъэ емыкIынэу хъугъэ.

Адыгэ щаим чъыIэр зэрищыIэрэм имызакъоу, къэгъа­гъэхэр къызэрэпыкIэрэмкIи адрэхэм афэмыдэ ешIы. Чъэпыогъу-шэкIогъу мазэхэр ары къызыгъагъэрэр. Ар умыгъэ­шIэгъон плъэкIыщтэп. КъэкIы­хэрэм, зэкI пIоми хъунэу, пкIа­шъэхэр апэтэкъужьых, щаир къэгъагъэхэм къахэщыжьырэп.

ЕтIани мыр IэкIэ къаугъои, нэмыкI шIыкIэ агъэфедэрэп. Куашэм ышъхьагъ дэдэ къыщыдэчъыгъэ тхьапэхэр ары щай ашIынэу агъэфедэрэр. Ахэр нахь макIэ къэс щаим ыуасэ нахьыбэ мэхъу. Ащ иугъоин жъо­ныгъокIэ мазэм рагъажьэшъ, чъэ­пыогъум нэс пэлъых. Тхьапэу къыпачыхэрэр джыри шъон ахэпшIыкIынэу зэрэщымытхэр хэткIи нафэ. Ахэр къэмланым дэлъэу тэ къытIукIэхэрэм анэгъэсыгъэныри IэшIэхэп, ау Iоф­шIэнхэр зэкIэ IэкIэ зэшIуахых.

Поселкэу Цветочнэм дэт цехым тхьапэу къыпачыгъэхэр къыращалIэх. Ащ псыр къы­щыкIафы, етIанэ агъэгъу, агъэ­чэрэгъушъ, зэхадзыжьы. Илъэсым, гурытымкIэ лъытагъэу, щай килограмм 600-м ехъу къы­дагъэкIы. Ар Урысыем ищэпIэ зэхэтышхохэм ямэкIайхэм зэратетым имызакъоу, IэкIыб къэ­ралхэми, гущыIэм пае, Тыр­куем, Израиль, Иорданием ащаIуагъэкIы.

Адыгэ щаим илъэс къэс ­Москва щызэхащэрэ къэгъэ­лъэгъонэу «Золотая осень» зы­­фиIорэм дышъэ медаль къыщехьы, щаимрэ кофемрэ я Дунэе фестивалэу къалэу Санкт-Петербург щыкIуагъэм, нэмыкI зэнэкъокъубэхэм, къэгъэлъэгъонхэм текIоныгъэр къащыдихыгъ. А зэпстэумэ къаушыхьаты идэгъугъэкIэ адрэ щайхэм зэратекIырэр.

Адыгэ щаир дэгъу дэдэу IукIырэ гъомылапхъэхэм зэращыщыр уахътэм къыгъэлъэ­гъуагъ. Ащ фэшI институтым къыгъэкIырэ гектар пчъагъэм джыри хигъэхъон гухэлъ иI.

Зыгъэхьазырыгъэр
ХЪУТ Нэфсэт.