Проектэу «Лъэужыр» мэлажьэ

Цышэ Казбек непэ Адыгеим имызакъоу, адыгэхэр зыщыпсэурэ республикхэми, Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэми ащызэлъашIэ.

«Матэ» зыкIы­фиусыгъэр

Лъэпкъ Iофэу ар зыпылъым ехьылIагъэу тигъэзет къыхиутэуи хъугъэ. Мы чIыпIэм къыщысIомэ сшIоигъу къуае изыхырэ пстэуми Казбек зэратекIырэр. КIалэм къуаеу рихырэмкIэ ыкIи нэ­мыкI гъомылэу ышIыхэрэмкIэ лъэпкъым къырыкIуагъэр къызэриIуа­тэрэр, ащ епхыгъэ тарихъыр зэриугъоирэр, цIыфхэм зэралъи­гъэIэсырэр ары.

Казбек къуаеу рихырэм «Мэтэ» къуае зыкIыриIуагъэр апэрэмкIэ къызыгурымыIохэрэр щыIагъэх. «Уегупшысэмэ, адыгэ къое пстэури матэм ралъхьэшъ къоепсыр кIагъэчъыба» аIощтыгъ. Ары цIэу фишIыгъэмкIэ сеупчIынэу зыкIэхъугъэри. Къэбарэу къысфиIотэгъагъэр непи сщыгъупшэрэп. Казбек ежь цIыф гъэшIэгъонэу щыт. Ар тарихъым иугъоякIу, ушэтакIу, къэбарэу ышIэрэр гъэшIэгъонэу къыплъигъэIэсын елъэкIы. Ащ фэдэу къуаеу рихырэм цIэу фишIыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбарми узIэпещэ.

— Адыгэ къуаем фэгъэхьы­гъэу къэбарыбэ щыI, ау «МатэкIэ» сызкIеджагъэр зэпхыгъэр зы тхыдэжъ, — еIо Казбек. — А къэбарыжъым сэ сищыIэныгъэ мэхьанэшхо щыриI. Ар епхыгъ сятэжъым ятэжъым ятэжъэу Есэн. Ащ зэгорэм былым Iэхъо­гъур гъэхъунэм щигъэхъузэ, жьыбгъэшхом зыкъиIэти, ошъоп­щэ шIуцIэмэ уашъор зэлъа­штагъ. ОшIэ-дэмышIэу къыздикIыгъэр ымышIэу Iахъом зыфэдэ къэмы­хъугъэу пшъэшъэ дахэ ыпашъхьэ къиуцуагъ. Ар жьыбгъэм и Тхьэ ипшъашъэу Матэ арыгъэ.

Есэн ащ идэхагъэ зэхихы­гъэу щытыгъ, уцым, чъыгхэм, псыхъо­хэм, хым, машIом абзэ пшъа­шъэм зэришIэрэм щыгъозагъ. ЦIыфхэр Матэ щыщынэщтыгъэх, екIолIэнхэшъ, дэгущыIэнхэу ракущтыгъэп. Ау Есэн пшъа­шъэм сэлам рихыгъ, зэныбджэгъуи хъугъэх. Матэ мафэ къэс ошъогум къехыти, Есэнрэ ежьыррэ зэдэгущыIэщтыгъэх. Пшъашъэм мэхьанэ=== куу зиIэ къэбар гъэшIэгъонхэр къыIуатэщтыгъэх, Есэн ащ ынэ тыримыхэу, жьы къымыщэу едэIущтыгъ… Ау жьыбгъэхэм я Тхьэ ипшъэшъэ закъо Iахъор шIу зэрилъэгъугъэр къызешIэм, ыдагъэп. Пшъашъэр Iахъом IумыкIэнэу фигъэпытагъ, ау Матэ ятэ едэIугъэп, Есэн къэзыуцухьэрэ дунае — псынэкIэчъ, псыхъо, псыкъефэх, уц къашхъо ыкIи альп къэгъэгъэ зэфэшъхьаф хъунэу тыриубытагъ. ШIулъэгъур ахэм къахэкIызэ, Есэн нигъэсынэу рихъухьагъ…

Ащ илъэсишъэхэр тешIагъэу, къоешIыным сыпыхьагъэу, ау теубытагъэ сиIофкIэ джыри симыIэу, тIэкIу зызгъэпсэфынэу къушъхьэм сыкIуагъ. Сигупшысэхэм сахэтэу бэрэ къэскIухьагъ, сызэпшъым, гъэхъунэ горэм сыщыгъолъыгъ. СынапIэхэр зэтеслъхьэхи, бэкIаерэ сыщы­лъыгъ, ау чъые къысэкIущты­гъэп. ОшIэ-дэмышIэу гъэхъунэм зы макъэ имыIукIэу рэхьатыбзэ къэхъугъ. СынапIэхэр къызызэтесэхыхэм сапашъхьэ Есэн итыгъ. Сызэтекъагъэу сяплъыщтыгъ кIакIом, паIом, жакIэу фыжьыбзэ хъугъэм ыкIи ынэхэу шIугъэр къызычIэщыхэрэм. ЩыIэныгъэм ыуасэ къызыгурыIогъэ хъулъфыгъэр сапашъхьэ итыгъ… ЗыкъызысэшIэжьым, сыкъызыщылъэтыгъ. Есэн къэщхыпцIи «ебгъэжьэгъэ Iофыр тэрэзэу къыхэпхыгъ, уемыхъырэхъыш, ижъыкIэ адыгэмэ рахыщтыгъэ къуаем фэдэу, пытагъэ пхэлъэу Iофым екIуалI. Ау зыкIэ сыолъэIущт, уикъуае «Матэ» фэус» ыIуагъ.

ОшIэ-дэмышIэу Есэн кIоды­жьыгъ. Хэта зышIэрэр сыздэщыIэгъэ чIыпIэр Есэнрэ Матэрэ зыщынасыпышIуагъэхэр арынкIи мэхъуба?! СшIэрэп… Зызгъэ­псэфыгъэу, кIуачIэ згъотыгъэу сыкъэкIожьыгъ. Сызпыхьэгъэ Iофыр лъызгъэкIотагъ, шIу слъэ­гъугъэ. Есэн седэIуи къое пытэ, къое гъугъэу къэтшIырэм «Матэ» фэсыусыгъ.

КъекIокIырэ музей

«Лъэуж» зыфиIорэ проектым къыдилъытэу Цышэ Казбек къе­кIокIырэ музей ыгъэ­псыгъ. Лъэпкъ гъомылэхэмкIэ адыгэм ищыIэкIэ-псэукIагъэр ащ къеIуа­тэ. «БлэкIыгъэр зымышIэрэм непэрэ уахътэри, къэкIощтыри къыгурыIощтэп» — еIо Казбек.

Джырэблагъэ ащ гущыIэгъу тыфэхъугъ, лъэпкъ проектэу «Лъэуж» зыфиIорэм ехьылIа­гъэу къытфиIотэнэу телъэIугъ.

— Едгъэжьэгъэ Iофыр къызэ­теуцорэп. Бэмэ яшIуагъэ къысагъэкIы, анахьэу сыгу къэзыIэтэу IэпыIэгъу къысфэхъурэр БлащэпсынэкIэ БжьэшIэ Аминэт ары. Ар гъомылапхъэхэмкIэ технолог, адыгэ шхыныгъохэм яшIын хэшIыкIышхо фыриI, лъэп­къым итарихъи дэгъоу щыгъуаз. Ар сиупчIэжьэгъу, сиIэпыIэгъу.

Къуаеу итхэу дгъэгъурэр Краснодар ыкIи Ставрополь крайхэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым ыкIи Адыгеим дэгъоу ащыIокIы. Адыгэхэр зыщыпсэухэрэ хэгъэгухэми нэпэеплъ шIухьафтын фэдэу ащащэфы. «Мэтэ» къуаер къэмлан гъэкIэ­рэкIагъэм дэлъэу дахэу гъэпсыгъэ, арышъ, шIухьафтынэу цIыфым пэбгъохын плъэкIыщт.

Проектэу «Житница» зыфиIорэмкIэ къуаер адыгэхэм зэраIыгъыщтыгъэр къэдгъэлъэгъуагъ. Пхъуантэу ар зыщаIыгъы­щтыгъэм фэдэ дгъэпси музеим еттыгъ. Мы проектым Москва, ВДНХ-м щыкIогъэ фестивалэу «Бжыхьэ дышъ» зыфиIорэм ашIогъэшIэгъонэу цIыфхэр щеплъыгъэх.

Ащ ыуж «Лъэуж» зыфиIорэ проектыр зэхэдгъэуцуагъ. Адрэ проектхэм афэдэу ащи пшъэ­рылъэу иIэр лъэпкъым итарихъ кIэн къызэтегъэнэжьыгъэныр ыкIи цIыфхэм, анахьэу ныбжьыкIэхэм, ягъэшIэгъэныр ары. Адыгеим ипащэхэм пшъэрылъ къызэрэсфашIыгъэу, зекIохэр нахьыбэу Адыгеим къещэлIэгъэн­хэм, лъэпкъым ищыIэкIагъэм, ипсэукIагъэм ахэр нэIуасэ афэшIыгъэнхэм ар фэлажьэ. Проектыр ямышIыкIэу гъэпсыгъэ, ар къекIокIырэ музееу щыт. КъызэрекIокIырэм ишIуагъэкIэ ар Адыгеим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыIэн, лъэпкъым итарихъ фэгъэхьыгъэ Iофтхьэбзэ зэмылIэужыгъохэм ахэлэжьэн ылъэкIыщт. ГущыIэм пае, районым е къалэм лъэпкъ культурэм фэгъэхьыгъэ фестиваль е нэмыкI Iофтхьабзэ щэкIомэ, тэ тимузей ащ чIыпIэ щиубытын ылъэкIыщт. Адыгэ шхыныгъоу щыIэхэр, ахэр зэрагъэхьазырыщтыгъэхэр къэдгъэлъэгъощтых, Iофтхьабзэм хэлэжьэрэ нэмыкI лъэпкъхэм ялIыкIохэм ахэр апэдгъохыщтых. Тэ зы мафэм нэбгырэ 300 фэдиз экологическэу къабзэу шхыныгъо зэфэшъхьафхэмкIэ тхьакIэнхэ амал тиI. Лъэпкъ культурэм фэлэжьэрэ цIыфхэр тигъусэхэу ащ тетэу район гупчэхэр къэткIухьанхэм сыкIэхъопсы. СтIашъу Юрэ, ГъукIэ Замудин, Тэу Аслъан, нэмыкI­хэри тигъусэхэу лъэпкъым фэ­гъэхьыгъэ зэIукIэхэм тахэлэжьэнэу лъэшэу сыфай.

КъекIокIырэ музеим адыгэм ищыIэкIэ-псэукIэ щигъэфедэщтыгъэ псэуалъэу бэ щыплъэгъущтыр. Ахэр сыдми къагъэлъэгъорэ пкъыгъохэу щытхэп. Ахэм зэкIэми Iоф ашIэ. КъекIокIырэ музеим (ар машинэм пышIэгъэ фургоным щыгъэпсыгъ) узы­чIахьэкIэ, шъхьали, къоегъэгъу­лъи, хьакуи, тхъууалъи икIыгъэ лIэшIэгъум ашIыгъэ адыгэ шъуа­шэхэри, шыкIэпщыни, пIуабли, нэмыкI псэуалъэхэу адыгэм ыгъэфедэщтыгъэхэр щыплъэгъу­щтых. Ахэр хьакIэхэм къаплъы­хьэфэхэ, «бысымгуащэхэм» щэлэмэ хьалыжъор къагъажъэ. Апэрэу Адыгеим къихьэгъэ цIыфхэм а зэпстэури ашIогъэшIэгъон. Ары къекIокIырэ музеир зыдэуцурэ чIыпIэр цIыф кIуапIэ зыкIэхъурэр. ХьакIэхэм язакъоп, тичIыпIэ щыпсэурэ цIыфхэми ашIогъэшIэгъонэу ащ нэIуасэ зыфашIы.

Мыщ фэдэ музеим игъэпсын Iоф къызэрыкIоу щытэп. Ащ цIыф кIуачIи, псэолъэ зэ­фэ­шъхьа­фыби ищыкIагъ — гъучIыр зыгъэжъэщтыр, пхъашIэхэр, нэмыкI псэуалъэхэр зышIыщтхэр. Бэ IэпыIэгъу Казбек къы­фэхъугъэр. ЗэкIэми ягугъу къэп­шIын плъэкIынэп, ау игуапэу ацIэ къыреIо ГъукIэ Замудинэ, Афэунэ Руслъан, Абэсэ Хьасанбый, Юсупэ Хьамидэ ыкIи нэмыкIхэм.

Казбек лъэпкъым къыры­кIуагъэм щыщэу бэ ышIэрэр. Ежь илIакъо фэгъэхьыгъэу къыIуа­тэрэри ыгукIэ зэхишIа­гъэу, ежь ышъхьэ къырыкIуа­гъэм фэдэу зэхишIэу щыт.

— Тэ тилIакъо Абдзэхэ лъэныкъом къикIыжьыгъагъ, — къе­Iуатэ Цышэм. — Ахэм машIор амыгъэкIуасэу мыщ нэс къа­хьыжьыгъагъэу къаIотэжьы­щтыгъ. Сятэжъым ышэу Абдулахь къысфиIуатэхэрэм ащы­щыгъ адыгэхэм машIом мэхьанэу ратыщтыгъэр, амал иIэу ар зэрамыгъэкIуасэщтыгъэр. Зыгорэ зылIэкIэ, мэфищкIэ машIор агъэкIуасэщтыгъ. ЕтIанэ гъунэгъумэ къахьыти, машIо ашIыжьыщтыгъ. СшIогъэшIэгъо­нэу адыгэмэ япхыгъэ къэбар- хэм сядэIущтыгъ. Адыгэмэ, тэ тичылэкIи, мэзым кIохэмэ мэз къужъ къыращэу щытыгъ, агъэ­гъущтыгъ, цIынэуи якIасэу ашхыщтыгъ. Ау сятэжъ ышхыщтыгъэп. Къызырафыгъэхэ чIыгум къыщыкIырэр ышхыщтыгъэп. Ар къизыфыгъэ­хэм ягуаоу арэп, ар лъым шIэжьэу иIэу гухэкIы­шхом еп­хыгъэр арыгъэ. Джы къызгурэIо.

Сихъу Гощнагъу.