Чылыс къутафэхэм зекIохэр зыфащэх

ПсэупIэу Новосвободнэр Фарзэ тIоу егощы. Псыхъом ылъэныкъуи­тIукIэ къегъэтIысэкIыгъэ къутырдэсхэр пхъэ лъэмыджым зэрепхых. ИчIыопс игъэпсыкIэкIэ Мыекъопэ районымкIэ Новосвободнэр анахь дахэмэ ахалъытэ.

Зыщыфэбэ лъэхъаным зекIо­хэр мымакIэу щыплъэгъущтых. Псыхъом дэжь уехэу, иджабгъу лъэныкъо узызэпырыкIкIэ, зе­кIобэ кIуапIэу щыт чылыс къутагъэм уфэзыщэрэ гъогум уте­хьэ. Апэрэ мыжъо гъогоу, ыужыIокIэ лъэс лъэгъо цIыкIу хъужьырэр псэупIэм дэкIышъ, мэзым, губгъохэм апхырыкIзэ Мамрыкъое бгытешъокIэ за­джэ­хэрэ Iуашъхьэм удещае. Я 19-рэ лIэшIэгъум ия 2-рэ Iахь агъэуцугъэгъэ тхьэлъэIупIэу не­пэ зэхэтэкъожьыгъэр ащ тет. Ар зэзыгъэлъэгъу зышIоигъохэр Адыгеим ичIыпIэ зэфэ­шъхьафхэм ямызакъоу гъунэгъу шъолъырхэми къарэкIых. Арышъ, псэупIэм дэсхэми ямынэIосэ цIыф алъэгъумэ агъэшIагъорэп, зыдакIохэрэр ашIэ, ары пакIошъ, зыдэщытри агурагъаIо.

— Бэ къакIорэр. Автобус инхэмкIэ къыдахьэхэуи мэхъу. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ чылысыр нахь псаугъ, непэ зэхэопагъ, къэнагъэр дэпкъ къопиплI, ары нахь мышIэми, ари зэрагъэлъэгъу, — къеIуатэ псэупIэу Новосвободнэм щыщ Майя Вербовскаям.

Гъогур къутагъэми, автомобилым уисмэ, чылыс зэхэуа­гъэм ащкIэ благъэу уекIолIэшъущт. Ау ар уимыIэмэ, лъэс зекIонми лъэныкъошIухэр иIэх — Но­восвободнэр зыщыгъэпсыгъэ чIыпIэм идэхагъэ умыгузажъоу зыщыбгъэгъозэнымкIэ зы амалышIу. ТIоу гощыгъэ къутырым ызыфагу, гъогу гузэгум, Iуа­шъхьэмэ къячъэхырэ псыхъо­жъыер рэчъэ. Зэм чIыгу чIэ­гъэу, нэужым чIыгу шъхьагъ зишIызэ метрэ пчъагъэрэ къечъэхышъ, Фарзэ хэлъэдэжьы.

Мэз гъогууанэр бэп, нахь кIыхьэр гъошъу лъагъор ары. Тыгъэпсым ыгъэфэбэрэ хъупIэ дахэхэм абгъу ар рекIокIы. Мыщ дэжьым шъхьаIэр ужмэ уатетэу укIоныр ары. Чъыг пырацэмэ ахэгъэбылъыхьэгъэ тарихъ сау­гъэтым ахэм занкIэу уращалIэ.

ТхьэлъэIупIэ къутафэхэр метрэ 650-кIэ хым шъхьащытых, МамрыкъуаекIэ заджэхэрэ бгы­тешъом тет. Непэ къызэтенэгъэ дэпкъхэм къэлэпчъэшхохэр угу къагъэкIы. Псэуалъэр псаоу зы­щытыгъэ лъэхъаным ар зэ­рэшъэджэшъагъэр къагъэнафэ. Мыжъофым хэшIыкIыгъ, илъэга­гъэ метрэ 20 хъущтыгъэ, визан­тийскэ шъуашэм илъэу агъэуцугъагъ. 1861-рэ илъэсым урыс пачъыхьэмрэ адыгэхэмрэ зэдыряIэгъэ зэIукIэгъум инэпэеплъэу, илъэс 20 зытешIэгъэ ужым, чылысыр агъэуцугъагъ. Ау а зыр арэп мыщ щызэбгъэ­лъэгъун плъэкIыщтыр. Новосвободнэм игъунапкъэхэм чIычIэгъ псыкъыкIэчъыпIэхэр щыбэх, ХьащпэкъкIэ (Богатырская поляна) заджэхэрэ чIыпIэм исп унэ 300-мэ якъутафэхэр щыу­хъумагъэх.

— Саугъэтхэм янахьыбэр зэ­хэуагъ, ары нахь мышIэми, ахэр дунэе мэхьанэ зиIэ тарихъ кIэных. БлэкIыгъэм изэтегъэуцожьынкIэ мэхьанэшхо яI. Совет хабзэм илъэхъан къыщыублагъэу шIэныгъэлэжьхэм ащ Iоф щашIэ. Аужырэ илъэсхэм Санкт-Петербург щыщ архео­логхэр щетIагъэх. Хьащпэкъыр чIыпIэм иадыгацI, — къыхе­гъэщы археологэу Тэу Аслъан.

ГъэшIэгъоныбэр щыплъэгъущтми, непэ псэупIэу Новосвободнэм ылъэныкъо зекIо кIуапIэп. Лъагъор икъоу зэрэмыгъэ­псыгъэр ащ иапэрэ ушъхьагъоу алъытэ. Ары нахь мышIэми, Адыгеим ичIыопс шIу зылъэгъу­хэрэм ар япэрыохъоп, мы лъэ­ныкъом кIохэрэм адыгэ чIыгум идэхагъэ фэшъхьафэу къызфызэIуахы.

Анцокъо Ирин.