Адыгэ къэбыр нэмыкI къэбхэм сыда зэратекIырэр?

Илъэс минитф хъугъэ къэбыр цIыфхэм къызагъэкIырэр. Зэфэшъхьаф лъэпкъипшI агъэнафэрэр. Ахэм ащыщэу адыгэ къэбыр анахь IэшIоу къахэтхыгъэу илъэс къэс кIэр итхыжьызэ лIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу къэтэгъэкIы.

Лъэпкъ шхыныгъоу тиIэхэм чIыпIэ гъэнэфагъэ къэбым щеубыты. Адыгэхэм яIэнэ зехьакIэ плIэу зэтырафы: мафэ къэс ашIы­рэ Iанэр, хьэкIэ Iанэр, нысэщэ ыкIи нэшхъэигъо Iанэхэр. Ахэм ащыщэу апэрэр ары къэ­бым хэшIыкIыгъэ сыд фэдэрэ шхыныгъори къызщаштэрэр. Адыгэ къэбыр нэмыкI къэбхэм сыда зэратекIырэр? Сыда шIуа­гъэу хэлъыр? Мы упчIэхэр ыкIи нэмыкIхэр фэдгъэзагъэх биологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу ЦIыкIуныбэ Аминэт.

— Аминэт, Адыгэ лъэпкъ шхыныгъохэм шIуагъэу ахэ­лъыр лабораторнэ уплъэкIунхэмкIэ зэбгъашIэу, ахэм илъэс пчъагъэ хъугъэу уадэлажьэ. Лъэпкъ шхыныгъохэм ащыщэу непэ тызытегущыIэ тшIоигъор адыгэ къэбыр ары. Джырэ мафэхэм къэбым игъу, цIыфэу ар зышхыхэрэм ащ шIуагъэу е къягоонэу хэлъхэр ашIогъэшIэгъоныщтэу тшIошIы. Адыгэ къэбыр зышъоуплъэкIум сыд къыгъэлъэгъуагъэр?

— Адыгэ къэбыр тыуплъэ­кIунэу зедгъэжьагъэр илъэс пчъагъэ хъугъэ. «Адыгэ къэб» аIошъ, зыфэдэр ашIэмэ ашIоигъоу цIыфхэри къытэуалIэх. Тэри тшIогъэшIэгъонэу упчIэхэр зэттыжьыгъэх: «Адыгэ къэбыр адрэ къэб лъэпкъхэм сыда зэратекIырэр? Сыда шIуагъэу хэлъыр? СыдкIэ къахэбгъэщын плъэкIыщта?». Тэ тыуплъэкIугъэ­хэм ыкIи нэмыкIэу къэбым изэгъэшIэн пылъхэм язэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, адыгэ къэбыр къахэзыгъэщэу IэшIугъакIэ къезытэу, шIэ­­хэу лъым хахьэу хэлъхэр углеводхэр ары, анахьэу глюкозэмрэ фруктозэмрэ. Фруктозэр къебэкIэу хэлъ. Ащ пае «къэбыр шъоум фэдэу IэшIу» аIо. Къэбым тыгъэм зыфещэи, ащ фэбгъэдэ­нэуи ыкIоцI гъожьы, ащ пае «бэта каротин» зыфаIорэри дэгъоу хэлъ.

Къэбыр нахьыбэрэ щылъы къэс глюкозэмрэ фруктозэмрэ нахь макIэ мэхъу, сыда пIомэ къэбым жьы къещэ, иклеткэхэм биохимическэ зэхъокIыныгъэу афэхъухэрэм ахэр агъэфедэжьы. Ау, адрэхэм ялъытыгъэмэ, адыгэ къэбыр щылъыгъэми шIуа­гъэу хэлъхэм чIэнэгъэшхо афэхъурэп. Нахь къыханэрэр бэта каротиныр ары. Ары нахь къызкIыхэбгъэщын фаер. Бэта каротиным тынэхэм нахь чанэу Iоф языгъэшIэрэ витаминэу «А-р» хэлъ. Джырэ щыIакIэм уеплъымэ тисабыйхэри тэри е компьютерым, е телевизорым, телефонхэм ренэу тынэхэр ахэгъэнагъэх. Нахь макIэрэ тынэхэр дгъэупIапIэхэу, ахэм замыгъэ­псэфы зыхъурэм витамин «А-р» нахь егъэфедэ. Мы витаминыр макIэ зыхэлъыр: шIур, тхъу шъыпкъэр, пцэжъые да­гъэр ары. Ащ пае бэта каротиныр зыхэлъхэр лъэшэу федэ мэхъух. Пхъым (морковкэм) нахьи на­хьыбэу къэбым мыр хэлъ. ЕтIани къэбым бэу хэлъ витамин В12-р. Бэ мыщ епхыгъэр, белок­ри, нутриеновая кислотари, нэмыкIхэри. Тэ тымышIэу бэба тпкъышъол химическэ Iофэу щыкIорэр, ахэм мыр ахэлажьэ, шIогъэшхуи иI.

Адыгэ къэбыр зытэуплъэкIум къыгъэлъэгъуагъэхэм етIани ащыщ, нэмыкI къэб лъэпкъхэм ялъытыгъэмэ, гъучIыр, кремниер дэгъоу зэрэхэлъхэр. Нэ­мыкI къэбхэми ар ахэлъ, ау адыгэ къэбым нахьыб хэлъыр. Къуп­шъхьэхэм апае кальциер нахь дэгъоу аIо, ау кремниер ащ имыгъусэ зыхъукIэ икъу фэдизэу къупшъхьэхэр пытэ хъухэрэп. Джащ пае сабый цIыкIухэм якъупшъхьэ-лъашъхьэхэр зыщыуцурэ лъэхъаным, нэжъ-Iужъхэм е зикъупшъхьэхэм дагъо зиIэхэм къэбыр агъэфедэмэ дэгъу. Непэ къэбэу грамми 100 нахь умы­шхы­гъэми, пкъышъолым ищыкIэгъэ кремниер къыпIэкIегъа­хьэ. Джащ фэдэкъабз, молибден, фтор зыфатIохэу цэхэр зыгъэпытэхэу, гъуанэ мыхъунхэм пае зишIуагъэ къакIохэрэри ащ хэлъых.

— Непэ хэтэрыкIхэу тучанхэм ащащэхэу е унагъохэм къагъэкIхэрэм якъэбзагъэ къыдэплъытэмэ, къэбыр сыда зэратекIырэр, сыд къахэзыгъэщырэр?

— Бэхэм къэбым игугъу ашIы, тапэкIи тырыгущыIэгъагъ адыгэ къэбыр ашIогъэшIэгъон хэтэрыкIэу «Феномен адыгейской тыквы» аIуи Санкт-Петербург къы­рашIыкIи къызэрэсфытео­гъагъэхэм. ЦIыфхэр рэгущыIэх адыгэ къэбым, ашIогъэшIэгъон.

Сэ сишIошIыкIэ къэбыр нэмыкI хэтэрыкIхэм зэратекIэу слъытэрэр: къэгъэкIыгъошIу, IыгъыгъошIу, ыкIышъо пытэшъ, витаминхэр чIимынэхэу бэрэ щыбгъэлъын плъэкIыщт.

Джащ пай бжыхьэм къыщегъэжьагъэу гъатхэм нэс микроэлементэу, витаминэу пкъышъо­лым ищыкIагъэхэр нахьыпэм адыгэхэм къаIэкIэхьан, агъэфедэн амал зыкIяIагъэр. АщкIэ къэбыр Iэрыфэгъу.

Ори къэпIуагъ непэрэ мафэм нэмыкI хэтэрыкIхэм щэнаутхэмкIэ яIоф зытетыр, ар ахэлъэу къызэрагъэкIыхэрэр. Къэбым уплъэкIунэу етшIылIагъэхэм зы щэнаут горэ ащ хэлъэу къагъэ­лъэгъуагъэп. АщкIэ къэбыр къабзэ, чIыгъэшIу ептыни ищыкIагъэп, къэгъэкIыгъошIу.

— ЗэрэхъурэмкIэ, непэрэ мафэм хэтэрыкI къабзэу, щэнаут хэмылъэу къэнагъэр къэбыр арэу плъытэн плъэ­кIыщт.

— Арэу сэ сэлъытэ. Сэ сшъхьэ­кIэ, къэбым игъо хъумэ ре­нэу сэщэфы, сэгъэфедэ. ТиуплъэкIунхэми къагъэлъэгъуагъ щэнаут зи зэрэхэмылъыр. Ау упчIэу зыфэдгъэуцужьыгъэхэм ащыщэу джэуап зэсымыты­жьышъугъэр адыгэ къэбым икъыхэхын ары. Сыдэущтэу адыгэ къэбыр къахэпхыщта? УплъэкIунхэр тшIы зэхъум тегупшысагъ «адыгэ къэб шъуIуа мы тыуплъэкIухэрэр? НэмыкI лъэпкъхэм ахэкIухьагъ шъуIуа?» тIуи. Къоджэ зэфэшъхьафхэм къарытщыгъэх тыуплъэкIугъэхэр: ежь цIыфхэм къагъэкIыгъэхэу Аскъэлае, Тыгъургъой, Шэуджэн, Кощхьэблэ районхэм къащытатыгъэх. Ахэр зэдгъапшэхэзэ тыуплъэкIугъэхэти, джа витаминэу, углеводэу ахэлъхэмкIэ зэпэчыжьэкIаехэр къахэкIыгъэх.

Сэ сызэреплъырэмкIэ, къэбыр къыхэпхы зыхъукIэ къыдэплъытэнхэ фае къызщагъэкIыгъэ чIыгур, зыщагъэтIысхьэгъэ-зыщыIуахыжьыгъэ уахътэр. Джа зэкIэми къэбымкIэ мэхьанэ яI. Узщыпсэурэм къэбыр къыщагъэ­кIыгъэмэ нахь тэрэзэу сэ сэлъытэ. Тиадыгэ чIыгухэм къэбыр дэгъоу къякIу, арын фае нахь IэшIоуи, нахь дэгъоу къахэщэуи зыкIыщытыр.

ДэгущыIагъэр
Тхьаркъохъо Аминэт.
Адыгэ телерадиокомпанием ижурналист.