Тыгъэнэбзый

Гъэжъый

Гъэмэфэ-бжыхьэ охътэ зэблэ­кIыгъом ыужыIокIэ, фэбэ гопэгъу мафэхэу тыгъэр зыщыца­къэщтыгъэри тIэкIу IукIотыгъэ­хэу, бжыхьэри тынч дэдэу, ицыхьэ зытелъыжьэу къытфэкIо. ЕтIанэ дунаир къэучъыIэтагъэу, ощх шъабэхэм ехьыжьагъэхэу зэпыу ямыIэу, мэфэ реным е чэщ реным къещхэу, шыблэми пчыкIэми дунаир агъэкъутэжьэу, жьыбгъэ «шъхьэ псынкIэми» зихъумэ-зилъэу, тыдэ щылъи щыIи ыутхыпкIэу зыритэкъухьэзэ бжыхьэ шъыпкъэм зыкъытегъашIэ…

Мыгъэрэ бжыхьэр гъэрекIо­рэм фэдахэп: джы нахь зыгъэ­гусалэу, тыгъэри фэмакIэу, жьышхо чъыIэми нахь къытфыригъэшIагъэмэ, гъэрекIо бжы­хьэр шъабэу, гъушъэу, тыгъэп­сэу, гоIоу зыпкъ итэу тыгъэгъэ­зэ — апэрэ кIымэфэ мазэм нэс, кIуагъэ. Мы илъэсым бжы­хьэр нахь зэтеIубэгъэ-зэхэушъэфагъ, къызкъухищтыр къэшIэ­гъуай. Ауми Iоныгъо мазэм зэокIышхо иIагъэп — ощххэмкIэ баигъ, анахьэу Мыекъуапэ бэрэ къыщещхыщтыгъ. КъыхэкIыгъ гупчэ урамхэу машинэ зекIуапIэхэри зэрахэтэу, къуашъокIэ уащызекIоным фэдэу, лъэгуанджэм къэсэу псыр ащыуцоу.

Тызхэт чъэпыогъу мазэм иапэрэ мэфипшIым илъэсым зэ къыхэфэрэ гъэжъыер къытфэ­кIуагъ: къэфэбагъ, тыгъэр гу­шIубзыу; ощххэри жьыбгъэри гупсэфыгъэх; уашъор къаргъо, жьыр къабзэ, шъабэ. Дунаим уеумэхъы — нахь благъэу зебгъэпкIылIэ пшIоигъу. Рэхьат гупсэфэу чIыопсым хэгощагъэм хэпшIыкIэу уегъатхъэ. Чъыгхэм ятеплъэ дахэ: апсэ цыпэ зы­хэлъ тхьапэхэр — шхъуантIэхэу, гъожь­хэу, шэплъ-плъыжьышъо­хэу — нэм фэплъыхэрэп; ауми ахэм алъэгу ыкIи лъэсгъогухэм, ащ ыпаIокIэ щыIэгъэ жьышхом ыутыныжьыгъэ тхьапэхэр зэмы­шъогъубэу, ошэкурэу ателъ; шъыпкъэ, къалэр зэралъэкIэу «агъэкъабзэ», ау жьыбгъэм «IипшI пыт!» Щэч хэлъэп, мы мафэхэм, зэрэхабзэу, хьакIэ лъапIэу, гум ешIушIэу, гъэ­жъыеу къытфэкIуагъэм итыгъи, ифаби, иошIу-гушIубзыуи, ибзыу чэчэ макъи, ижьы IэшIуи гум екIух. А тхьамафэр джаущтэу ыкъудыинщтын, цIыфхэми, джыри зэ, мэфэ фабэхэм гъэжъыем гу ащафэн, агуи ашъуи хэхъон.

Н. Дзэукъожь.

Еджэныр зикIасэхэм апай

Усэхэр езбырэу зэжъугъашIэх, шъубзэ джащыгъум нахь къытIэтэщт. КIэлэцIыкIухэр! Мыхэр шъощ паех:

Хьаткъо Ахьмэд

Чэтыу
Мау-маур сикушъ,
Кушъэрыкъо зинапц,
Чэуцэпкъыр зигъогу,
Зыгу цIыкIур зишIулъ,
Зылъэ цIыкIур зимажь,
Пырамыжьыр зижьау,
Чъыгы жьаум чIэмыхь,
УнэтхыцIэр зигъогу,
ХьакIэ къихьи мытэдж,
Мытэджыжьыр сикушъ,
ЕкIошъэхи псы ешъу,
Шъуаер кIыеу еукI,
Цыгъор шIуеу къекъуз.

ЛIыхъукIэ Гощнагъу

Ныдэлъфыбзэр
Ныбыдзыщэм иIэшIугъэ къыдежьагъэу,
Ныдэлъфыбзэр гъэшIэ лъагъом къыбдытехьэ.
Плъышъо пчъагъэу, дунаишхор зэхэпшIагъэу,
Гупшысабэ уигущыIэхэм зэрахьэ.

Пчэдыжь тыгъэм инэбзыи фэдэкъабзэу,
Къегъэнэфы, уегъэфабэ ныдэлъфыбзэм,
Идэхагъэ фэогъадэ бзыумэ абзэ,
Ау игъыбзэ гур ефызы, уесты нэпсэу.

Лъэпкъ тарихъым инэкIубгъохэм атетэу,
Лъэгъо кIыхьэу, хъугъэ-шIагъэхэм уахещэ,
Лъэуянэу узынэсрэр ыгъэпытэу,
ШIэныгъэшхом илъэгапIэ бзэм уфещэ.

Гум ихъыкIи, нэм ылъэгъуи – пстэуми апсэ
ПызгъэкIагъэу, щызыгъэIагъэр о убзэ.
Хэтрэ лъэпкъи егъэлъапIэ ныдэлъфыбзэр,
Зигъэгъус о ренэу нафэу, зафэу убзэ.

Нахьыжъыр

Адыгэмэ хабзэу ахэлъымкIэ, нахьыжъым лъытэныгъэ фэп­шIын, бгъэлъэпIэн фае. На­хьыжъым къыIорэм зи хэмыIухьэу уедэ­Iущт, зыгорэм гу лъыуегъатэмэ, уфэразэу «тхьауегъэпсэу» епIожьыщт. Ащ уенэкъокъужьы зыхъукIэ, дэеу угъэсагъэу ары къызэрагурыIощтыр.
НахьыкIэхэр мытэрэзэу, емыкIу хэлъэу мэзекIохэмэ, нахьыжъым къыуиIощт (къыуигъэшIэжьыщт) узэрэзекIон фаер. ГущыIэм пае, нахьы­жъым игущыIэ зэпыууты хъу­щтэп, джащ фэд, ыпашъхьэ ущышIыкIэеныр, лъэшэу угу­щы­Iэныр емыкIу. Нахьыжъым нахьыкIэр епхъэшэкIэу – тесы­хьэмэ, ар мыгъасэ ыкIи мыдаIо.

Нахьыжъым къыуиIорэр зи хэмыIухьэу псынкIэу бгъэцэкIэн фае, — «сыфаеп, уахътэ сиIэп» зыфиIохэрэр къекIурэп.

Нахьыжъым ебгъуохэрэп, гъогу раты; игъогупэ зэпачырэп, о узгъэгумэкIырэм нахь Iофы­шхо ащ иIэн ылъэкIыщт, арышъ, укъэуцунышъ, блэбгъэкIыщт.

Iанэм анахь чIыпIэ гупсэфэу иIэм нахьыжъыр агъэтIысы, шхэ зыхъукIи анаIэ тырагъэты. Тыдэрэ чIыпIи – гъогум, автобусым, нэмыкI машинэхэм чIыпIэ щафагъэшъуашэ, унэм е IофшIапIэм, е троллейбусым ихьэми, фэтэджых. Нахьыжъым лъыджэ­хэрэп, укIэхьанышъ, удэгущы­Iэщт. Ащ укIыгъоу зыгорэм удэкIомэ, исэмэгубгъукIэ ууцущт, унаIэ тет зэпытынэу, шIоигъор фэпшIэщт.

Нахьыжъ – нэнэжъ-тэтэжъхэр зэрыс унагъохэм сабыйхэр ащынасыпышIох, ахэм яшIулъэ­гъу-гукIэгъу мыухыжькIэ, кIэлэцIыкIухэр апIух, агъасэх; Iэдэб ахэлъэу, Iуш дэдэхэу, цIыфы­гъэр къябэкIэу къэтэджых. Сыда ар зымыуасэр?!

Сыдэущтэу унэр уушъэщта?

Пшыс

Зы лIы горэм кIэлищ иIагъ, унакIэ гори аригъэшIыгъэу чIэсыгъэх. КIалэмэ яIушыгъэ зэригъашIэмэ шIоигъоу яупчIыгъ:
— Шъуащыщэу хэта мы унэр къэзыушъэн къэзыгъотышъущтыр?

Анахьыжъыр ежьи, шы къыщи унэм зырегъэуцом, къогъупэ закъо нахь ыубытыгъэп.

Ятэ къеплъи къыриIуагъ:

— Унэр пфэушъагъэп.

Азыфагу къифэрэр ежьи лъыхъуагъэ, гупшысагъэ. ЕтIанэ мэкъу кухьэ къыщи унакIэм зыретакъом, ызыныкъо нахь ыушъэн ылъэкIыгъэп. Ятэ ащи риIуагъ:

— Ори уушъагъэп.

Ящэнэрэм делэIу-делашъоу игугъу ашIыщтыгъ. Ащ ятэ зыфиIуагъэр фэгъэцэкIэнэу хэти гугъэщтыгъэп. Ау щыт нахь мышIэми, ащи риIуагъ. Арыти, бэрэ мылъыхъоу, шэф остыгъэ цIыкIу горэ унэм къырихи ригъэуцуи, пчыхьэпэ мэзахэ хъу­гъэу хигъэнагъ. Остыгъэр зыкIегъанэм, мо унэшхом нэфынэр изы къышIыгъ.

Ятэ къеплъи, ыIуагъ:

— Унэр зыушъагъэр оры, сикIал!

Зытхыжьыгъэр
Хъут Щамсудин.

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр Мамырыкъо Нуриет.