Хьадагъэ зиIэм икъэлапчъэ Iохыгъэ

Кавказым анахь чIыпIэ дахэу, анахь чIыпIэ дэгъоу цIыфым ипсауныгъэ зыщагъэпытэрэм къуаджэу Хьатрамтыку щысыгъ. Хы ШIуцIэ Iушъом километрэ 40-кIэ Анапэ пэблэгъагъ.

Хьатрамтыку дэсыгъэхэр нэтыхъое лъэпкъыгъэх, ахэр лIыбланэхэу, лъэпкъышхохэу, Кавказым ис цIыф лъэпкъхэм анахь дахэхэу зекIолIхэм къатхыжьыгъэхэу тхылъхэм уащы­IокIэ.

Кавказ заом ыуж ащ щыщэу къэнэжьыгъагъэр нэбгыри 174-рэ. Джащ текIыжьыгъ чылэр. Хьатрамтыку нэмыкI чылэ Iусыжьыгъэп, ар къутыркIэ къэдзыхьагъэ хъугъэ. ЦIыфэу дэсхэм а чIыпIэр псэупIэ зэрафэмыхъужьыщтыр къагурыIуагъ, ау къызыщыхъугъэхэу зыщапIугъэ чылэр IэкIыб зэрашIыщтыр гууз-лыузэу къащыхъущтыгъ. Бэрэ акъудыигъ, ау непэ ащ рыгущыIэнхэу хасэм цIыфхэр щызэрэугъоигъэх.

Чылэм узыдэкIыкIэ, шъоф Iупэм, зы чъыгышхо ин дэдэ илъэсишъэ фэдиз ыныбжьэу Iутыгъ. Сыд фэдизэу тыгъэр плъырэу къепсыгъэми, чъыгы­шхом ычIэгъ жьаугъ, уц къэшхъо дахэ тыдэкIи итыгъ. А чIыпIэм чылэм иIоф щытегущыIэнхэм пае хасэ щызэхащэщтыгъ. Мы мафэми ащ цIыфхэр къекIугъэх, ау чэфынчъагъэх. Зыми гущыIэ лые къыIоу зэхэпхыщтыгъэп. Хасэр бэрэ зэхэсыгъ, анахьы­жъэу ахэтым гущыIэ ратыгъ: «Сикъошхэр! Мы чIыпIэр тэркIэ хъужьыщтэп, тикIалэхэм, тисабыйхэм щыIэкIэ тэрэз яттын фай. Сэ сиеплъыкIэкIэ, тэщ фэдэ адыгэхэм, Адыгеим дгъэзэжьымэ нахьышIоу сеплъы».

ЛIыжъым къыIуагъэм зэкIэми дырагъэштагъ, а чIыпIэм лъэIу тхылъ чIыгу Адыгеим къащыратынэу атхыгъ. Куп зыхадзыгъ ар Адыгеим ахьынэу. 1922-рэ илъэсым Адыгеир автоном хэку ашIыгъагъ, ащ тхьаматэу фашIыгъагъ Хьахъурэтэ Шыхьанчэрый Умарэ ыкъор. Хьатрамтыку къикIхи къэкIогъэ купым Шы­хьанчэрые чэфэу къыпэгъо­кIыгъ. ШIоигъоныгъэу яIэр лIыкIохэм къызаIом, къариIуагъ: «Iапэ зыфэжъугъэлъэгъорэ чIыпIэр къышъостыщт». Купэу къэ­кIуагъэм ар лъэшэу игопагъ. Джыдэдэм Тэхъутэмыкъое рай­оным п. Инэм зыдэщысыр къа­рагъэлъэгъугъ, ащ чIыгоу илъыр ашIомэкIагъ. Нэтыхъое лъэп­къыр лэжьэкIо-псэокIошхоу щытыгъ. Iизынэу къаритыгъэм тетэу чIыгум лъыхъухэзэ, зы бгышъхьэ Iэтыгъэ горэ алъэ­гъугъ. «Сыдэу Хьатрамтыку зыдэщысым фэда, тыжъугъакIуи тежъугъэплъ» къыIуагъ купым ипащэ.

Бгы Iэтыгъэу алъэгъугъэр баеу Кухаренкэм ихэпIагъ. Совет хабзэр къызыдахым помещикэу Кухаренкэр шъхьэхьыжьыкIэ дэкIыжьыгъагъ. ХапIэу зыдэхьагъэхэм псынэ дэтэу алъэ­гъугъ. Купыр ащ лъэшэу ыгъэгушIуагъ. Хьатрамтыкумэ яIа­гъэп псэу зэшъощтхэр. Унагъо пэпчъ ку зэкIэшIагъэм пхъэчай итэу псэу мафэм афикъущтыр Уташъо кIохэти къащэщтыгъэ. Гъэстыныпхъэ хъати яIагъэп, къамылыкIэ пщэрыхьэщтыгъэх. Мы чIыпIэм пэмычыжьэу мэз шхъонтIэшхо къэлъагъо, псы­хъори ащ рекIокIы. Мыщ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг хэтэшхо щытыгъ.

Купыр Шыхьанчэрые дэжь кIуи зэрэфэразэр риIуагъ, къэбарэу щыIэм ащагъэгъозэнхэу Хьатрамтыку кIожьыгъэ.
Мэфэку мафэу хасэр джыри зэIукIагъ, къэбарэу щыIэр къа­Iотагъ ыкIи къыпадзагъ: «Къэ­кIорэ мэфэкум къэхалъэм тыкIощт, къытхэмытыжьхэм дыуахь къафэтхьыщт, ащ къыкIэлъыкIорэ мэфэкум зыдгъэхьазырыни, хэкум тыкIожьыщт».

Мэфэку мафэм, зэраIуагъэу, цIыфхэр къэхалъэм кIуагъэх, дыуахьыри къахьыжьыгъ. ЦIыфэу къэм дэхьагъэхэм яIахьылхэм, ягупсэхэм бгъэкIэ зарадзыгъ, зафэмыщыIэжьэу гъыхэзэ къэхалъэм къыдэкIыжьхэзэ кIо­жьыщтыгъэх…

КъыкIэлъыкIорэ мэфэкум цIыфмэ якухэр зэкIэшIагъэхэу хьаблэ-хьаблэу дахэу зэхэу­цуагъэх. Бзылъфыгъэхэр кум къикIыхи, гъыхэмэ, пчъэхэзэ, чылэр къабгынагъ. Ар зыхъу­гъэр мэфэку мафэу жъоныгъо мазэм 1924-рэ илъэсыр ары. Хъулъфыгъэ куп чылэгум къыщыу­цугъ, анахьыкIэхэу ахэтхэм чылэр къакIухьэнышъ, къыщанагъэ щы­Iэмэ е къэсымэджагъэ щы­Iэмэ зэрагъэшIэнэу. КIэлэ ныбжьыкIэхэр унэ пэпчъ ихьэхэти, къыдэкIыжьыхэ зыхъукIэ къэлапчъэр Iуахыти, унагъом акIыб фэгъэзагъэу гъогум къытехьажьыщтыгъэх. КIалэхэр къызыхэкIыжьхэм хъулъфыгъэ нахьыжъхэр ячIыпIэ уцугъэх, нахьыкIэхэри ахэм ахэуцуагъэх. Къыблэм зыфагъази, дыуахь къахьыгъ. Нэужым шымэ аIупэ аIыгъэу нэбгырэ щырыщэу зым ыуж зыр итэу, зэготхэу къэуцугъэх. Хъулъфыгъэхэр анатIэ аIыгъэу зэдырагъаштэзэ гъыщтыгъэх, джэрпэджэжьым ягъы­макъэ къутырым дэсхэр къыдигъэкIыгъэх. Джащ тетэу чылэр къабгынагъ.

Хьатрамтыку къызабгынагъэр мэфибл зыщыхъущтым ипчэдыжь ощх къещхэу къыригъажьи, нахь лъэшэу къещхызэ, къырикIутэхэу, шыблэр гъуа­гъоу, пчыкIэр шIэтэу, уапэ итыр умылъэгъоу, къырикIутэхыгъ. Нэужым зыфэдэ къэмыхъугъэ жьыбгъэшхо къежьагъ, ау уаер тырифын ылъэкIыщтыгъэп. Шыб­лэр къауи, чъыгышхоу хасэр зыщашIыщтыгъэм мэшIошхо къыкIэнагъ. Жьыбгъэшхом чъы­гэу стырэм ымакъэ мэр къы­лъэсыщтыгъ. Оешхоу къырикIутэхырэм машIор ыгъэкIосагъэп. Чъыгым ылъапсэу чIы­гум кIахьэрэм нэс чъыгыр стыгъэ. Ар зэстыхэм, уаери зэпыужьыгъ, шыблэри уцугъэ, жьыбгъэшхори кIодыгъэ. Пчэдыжьым къутырым ицIыфхэр зеплъыхэм, чылэм псыр лъэ­гуанджэм нэсэу дэтыгъ, унэмэ арыхьагъ, чъыгхэу щагумэ адэтхэр жьыбгъэм къыритхъыхи нэмыкI чIыпIэ ыдзыгъэх, къэлапчъэхэр къыIуитхъыхи, гъогум къытыридзагъэх, унашъхьэхэр къытырихыгъэх, къакъырэхэр зэхитхъыгъэх. Къутырым къикIыгъэ цIыфмэ къаIощтыгъ: «Природа оплакивала натухайцев».

Непэ къызнэсыгъэм нэты­-хъое лъэпкъым мэфэку мафэр щымыгъупшэу хегъэунэфыкIы. Къин зиIэм имэфэ тIокIитIу къэсыфэ хъулъфыгъи бзылъфыгъи мэфэку пчыхьэрэ икъин тырагъэунэу цIыфхэр макIох. Жъыхэр зыщэIэхэм, мэфэку мафэм яунэгъо IофшIэнхэр ашIэщтыгъэп.

ЛIыжъэу къэбарыр къэзыIотагъэм упчIэ естыгъ: «Сыда къэлапчъэхэр къызызыкIырамыгъэзэжьыгъэхэр? Ащ зи цIыф дэсыжьыгъэп». ЛIыжъым ышъ— хьэ къызеIэтым, нэку-нэпсэу, ыжэпкъ кIэсысыхьэу къысэп­лъыгъ, сызэреупчIыгъэми сы­­­­­фэ­е­жьыгъэп, сыныбжьыкIагъ, къыз­­гурыIуагъэп. ЛIыжъым ымакъэ кIэзэзызэ къыIуагъ: «Хьадагъэ зиIэм икъэлапчъэ Iохыгъэ».

Ныоу агъунэкIэ щысыгъэм къызэрэзгурымыIуагъэм гу лъи­ти къыпидзагъ: «Тыкъызыщалъфыгъэу тызыщапIугъэм тиIахьыл гупсэхэу къыдэтынагъэхэр гууз-лыуз тщыхъоу, зэрэчылэу тихьадэгъагъ. Хьадагъэ зиIэм, сисас, икъэлапчъэ Iохыгъэ. Тарихъэу къэсIотагъэм изы нэ­кIубгъо фэгъэхьыгъэу тхылъ стхыгъэ, тхылъым ыцIэр «Трижды рожденный». Ащ фэдэ цIэ зыкIыфэсыусыгъэр гъогогъуищэ чылэм ыцIэ зэрэзэблахъугъэр ары: Хьатрамтыку, (Суворовым илъэхъан чылэм ыцIэ тырахи), Суворово-Черкесск фаусыгъ, нэужым, натыхъое лъэпкъыр хэкум къызэкIожьым, ячIыпIэжъ ыцIэ мыкIодыным пае, къуаджэм Натыхъуай фаусыгъ. Ар Тэ­хъутэмыкъое район гупчэм километрэ 18-кIэ пэIудзыгъэу щыс. Районым ит чылабэм ар анахь цIыкIу, ау тарихъэу, хъи­шъэу пылъыр бэдэдэ мэхъу. НыбжьыкIэхэу тиIэхэм лъэшэу сащэгугъы сэ сауж къикIыщтхэм тхылъыр лъагъэкIотэнэу.

Хьахъурэтэ Светлан.
Нэтыхъуай.