Урысыем идзэ щытхъу и Маф

Советскэ дзэхэм Кавказ къатырахыжьызэ нэмыц техакIохэр 1943-рэ илъэсым зэрэзэхагъэтэкъогъагъэхэр чъэпыогъум и 9-м хэгъэунэфыкIыгъэным тегъэпсыхьэгъэ унашъор УФ-м и Президент къышIи, парламентым хэбзэгъэуцугъэу «Урысыем идзэ щытхъу ыкIи ишIэжь мафэхэм афэгъэхьыгъэм» зэхъокIыныгъэхэр зыфашIыгъэр 2020-рэ илъэсыр ары.

1942-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ и 25-м къыщыублагъэу 1943-м ичъэпыогъу и 9-м нэс Кавказ икъэгъэгъунэн фэгъэхьыгъэ заор кIуагъэ. Хэгъэгу зэошхом ианахь зэо кIыхьэхэм ыкIи бэ зыщыфэхыгъэхэм ар ащыщ. ЧIыдагъэр, мэкъумэщ хъызмэтыр, гъэбэжъулъэ чIыгухэр, хы ШIуцIэ Iушъор – гитле­ровскэ ГерманиемкIэ апшъэу щытыгъэх энергетическэ къэ­кIуа­пIэхэм ямызакъоу, шъолъы­рым политикэ Iофхэри къыды­хэу­бытагъэу чIыпIэу зыдэщысыри.

Заоу мэфэ 400-м ехъурэ кIуа­гъэр IахьитIоу агощы. Апэ­рэр – 1942-рэ илъэсым игъэма­фэ-бжыхьэ тефэгъэ хъу­гъэ-шIа­гъэ­хэр ары. Вермахтым гухэ­лъэу «Блау» зыфиIорэр ыгъэцакIэзэ советскэ-германскэ зэуапIэм икъыблэкIэ Советскэ дзэхэу зичIыгу зыухъумэхэрэм къате­IункIэщтыгъ. Мы уахътэм къыкIоцI нэмыцхэм Пшызэ шъолъыр ыкIи Темыр Кавказым яIахьышIу къызIэкIагъэхьагъэу щытыгъ. 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ и 21-м Iошъхьэмафэ ябыракъ щагъэIэнэуи игъо ифэгъагъэх. ЛъэныкъуитIукIэ къажэха­хьэщтыгъэ техакIохэр къызагъэу­цугъэхэр 1942-рэ илъэсым иIо­ныгъо маз, Малгобекрэ ЦIэмэз- рэ яхьанэ-гъунэ, джащ фэдэу Кавказ итхыкъупшъхьэ ШъхьаIэ изэпырыкIыпIэхэм адэжь.

Ау советскэ-германскэ зэуа­пIэм икъыблэ къихьэхэ зэхъум техакIохэм Кавказ закъоп аштэнэу зыфэягъэхэр. Ягухэлъхэм ащыщыгъ Волгэ екIунхэшъ, СССР-м икъыблэ икъыдэгъэ­кIыжьын промышленность, итран­спорт гупчэ анахь ин — Сталинград — къыз­IэкIагъэхьанэу. Мыщ щыкIогъэ зэпэуцужьэу заом икъэгъэзапIэ ублапIэ фэхъугъэр ушъхьагъу хъугъэ Кавказым къихьэрэ Германиер зэкIэфэгъэнымкIэ. Ащ идзэхэм заухъумэжьэу рагъэжьагъ. Мы уахътэр зэпэуцужьым иятIонэрэ Iахь хъугъэ. 1943-рэ илъэсым иапэрэ мафэ къыщыублагъэу Дзэ Плъыжьыр пыим жэхахьэщтыгъэ. Операцием изэфэхьысыжь хъугъэ нэмыц техакIохэр КавказкIыб зэрэрамыгъэхьа­гъэхэр. Къыблэ, КавказкIыб, Темыр Кавказ зэуапIэхэм акIуа­чIэкIэ ХышIуцIэ Iушъо хыдзэм ыкIи Азов флотилием яIэпыIэгъукIэ ар зэшIохыгъэ хъугъэ. Къалэхэу Моздок, Пятигорск, Кисловодск, Георгиевскэр, Минеральные Воды, Мыекъуапэ, Ставрополь ыкIи нэмыкIхэр пыим къытырахыжьыгъэх.

Дзэ Плъыжьыр лъыкIуатэзэ Краснодар – ЦIэмэз, ЦIэмэз – Таманскэ заохэр, джащ фэдэу Пшызэ шъолъыр ышъхьагъ щыкIогъэ ошъогу заор зэринэкIыгъэх. Батайск, Ростов-на-Дону, Азов, Краснодар, ЦIэмэз, нэ­мыкI къалэхэр шъхьафит хъу­жьыгъэх. 1943-рэ илъэсым имэзэе мазэ Iошъхьэмафэ на­цистскэ быракъхэр тырахыжьыгъэх.

Кавказ икъэухъумэн фэгъэ­хьыгъэ заор Таманскэ хыгъэ­хъунэныкъор къазыIэкIахыжьым 1943-рэ илъэсым ичъэпыогъу мазэ и 9-м аухыгъ. 1973-рэ илъэсым къалэу ЦIэмэз лIы­хъужъыцIэр къыфагъэшъошагъ. Кавказ щыкIогъэ заом епхыгъэ хъугъэ къэлиир – Iэнапэ, Владикавказ, Грознэр, Малгобек, Налщык, Ростов-на-Дону, Таганрог ыкIи ТIуапсэ – дзэ щытхъум и Къалэ хъугъэх.

Мы зэпэуцужь хьылъэм хэлэжьагъэхэм ащыщэу нэбгырэ мин 850-м ехъумэ медалэу «Кавказ икъэухъумэн пае» зыфиIоу 1944-рэ илъэсым агъэ­нэфагъэр къафагъэшъошагъ.

Адыгеим фэгъэхьыгъэу

Къалэу Орджоникидзе (джы Владикавказ) Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ зэхахьэ щызэхащэгъагъ. Адыгеим илIыкIоу Цуамыкъом ащ къыщи­Iуагъ: «Адыгэ лъэпкъыр егъашIи германие пачъыхьагъум ипщы­лIыщтэп. Зы мафи ибэнэн щи­гъэтыщтэп советскэ чIыналъэм зы техакIо нэмыIэми тетэу».

Советскэ дзэкIолIхэм IэпыIэгъушхо афэхъугъэх партизанхэр. Партизан отрядхэм я Мыекъопэ кустэу объединение 18 зыхэхьагъэр агъэп­сыгъ. Хъарзынэщхэм зэрахэтымкIэ, 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ и 1-м ехъулIэу ащ хахьэщтыгъэ партизанхэм япчъагъэ нэбгырэ 1400-м шIокIыщтыгъэ. Адыгеимрэ Пшызэ шъо­лъыррэ къызадзыхьэ лъэхъаным Майкопскэ кустым иотрядхэм гитлеровскэ дзэкIолI ыкIи офицер нэбгырэ мини 2,5-рэ фэдиз, автомобиль ушъэ­гъэ, бронемашинэ ыкIи къухьэлъэтэ 60 агъэкIодыгъ. Партизанхэм автомобиль гъогу лъэмыджищ ыкIи метрэ 400 фэдиз хъурэ мэшIокугъогу, пыим ищэгын ухъумапIэ къагъэуа­гъэх, телефон-телеграф зэпхыныгъэ рыкIопIэ километрэ 33-м ехъу агъэфыкъуагъ.

Псэемыблэжьыныгъэу зэрахьагъэм пае Адыгеим щыщ партизан 700-м ехъумэ орденхэмрэ медальхэмрэ къафагъэшъошагъэх.

1943-рэ илъэсым имэзэе мазэ Адыгеир шъхьафит ашIыжьыгъ. Пыир тичIыналъэ етыфэ нэбгырэ мини 5-м ехъу тицIыфэу хэкIодагъ, ахэм ащыщэу 150-м нахьыбэр партизаных.