ТхьэчIыр пкIэнчъэу ыцIэп

Зыфэдэ къэмыхъугъэ чIыопс саугъэт ТхьэчIышхо чIыналъэр. ЫцIэ лъэш изакъоми, зэбгъэлъэгъунэу урегъэхъуапсэ, благъэу узекIуалIэрэм, нэм ылъэгъурэр пшIошъ хъужьырэп. ЧIыопсым ыкIуачIэрэ иамалрэ зэрэгъунэнчъэм ар ящысэ бзэмыIу.

ТхьэчIышхо иуджэшъугъэ шыгу папцIэу къыблэмкIэ зызыщэирэм километрэ пчъагъэкIэ джыри упэчыжьэу къэлъагъо. Кавказ къушъхьэтхы Iуа­шъхьэхэм ясэмэгубгъукIэ ар щыт. Зэрэмыжъо пцIанэм къы­хэкIэу «Iошъхьэ къуйкIи» цIыф­хэр еджэх. Къушъхьэ тхыцIэм изы лъэныкъоу пачъыхьэ шъхьа­телъым фагъадэрэр инэпэеплъ шъхьаIэ хъугъэу къырашIэжьы. ИдэхагъэкIэ ТхьэчI иным ыуж къимынэу, километритIу фэдизкIэ пэIудзыгъэу ТхьэчI цIыкIур щыт. Нымрэ исабыйрэ афэдэу, зэкIэрыпчынхэ умылъэкIынэу ахэм дунаир къагъэдахэ.

ТхьэчIышхо чIыналъэр непэ республикэм анахь зекIобэ кIуапIэу иIэмэ ащыщ. Инымрэ ТхьэчI цIыкIумрэ якIурэ лъа­гъохэм нэбгырипшI пчъагъэ мафэм ащызэблэкIы. Iошъхьэ цIыкIуми инми мэфи 3 — 5 зыпэIухьэрэ гъогууанэр якIу. Псыхъохэу Сэхъреныпэ цIы­кIумрэ инымрэ язэхэлъэдапIэу ТайванькIэ заджэхэрэм кIэ­рыкIхэу ащ лъэгъуищ екIу. Пстэуми уцупIэхэу ТхьэчIышхо чIыналъэм щыгъэпсыгъэхэм уаращалIэ. Ахэр ЮбилейнэкIэ, Шестаковэ гъэхъунэкIэ ыкIи ВетренэкIэ заджэхэрэр ары. ЗекIохэмкIэ уцупIэхэр чэщихыпIэх, ащ фэмыехэм пщыпIэхэр агъэуцух. ТхьэчIым идэкIоен ихьылъагъэкIэ гурытхэм аха­лъытэ, сабыйхэр акIыгъухэу бэхэр екIух ыкIи анахь шъхьаIэр — хэхьапкIэ лъыптын ищыкIагъэп. Зыщыгугъыжьхэрэр яза­къоу макIох, цыхьэ зыфэзымы­шIыжьхэрэм зекIозещэ аубыты.

— ТхьэчIышхо апэрэп сы­къызэрэкIорэр. Ренэу мыщ къэз­гъэзэжьынэу сыфай. ЧIыо­псым идэхагъэ гум хэтIысхьэ. Мыщ фэдэ жьы къабзэрэ чIыо­псрэ гъотыгъуаех. Осэ икъу фэпшIын, къэуухъумэн фае, — еIо Шъачэ къикIыгъэ зекIоу Мария Уховам.

ТхьэчIышхо чIыгушхо къы­зэлъеубыты — гектар мини 3700-рэ мэхъу. ЧIыопсым исау­гъэт хэхыгъэу 1997-рэ илъэсым мэз хъызмэтым къыхаушъхьафыкIыгъ. 1999-рэ илъэсым ду-нэе кIэн мэхьанэ зиIэхэм ЮНЕСКО-м ахилъытагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу чIыопсым исаугъэт хьалэмэт зэрагъэлъэгъунэу Урысыем имызакъоу, IэкIыб къэралыгъохэми къарыкIырэ зекIохэр къэкIох.

— ЗекIо бэдэдэ къытфэкIо. Аужырэ уахътэм зэхатшIэу япчъагъэ хэхъуагъ. Илъэсым къыкIоцI нэбгырэ минитфыр къэтэлъытэ. Ау ахэм ащыщэу квадроциклэхэмкIэ къыхахьэ­хэрэм гумэкIыгъуабэ къытфа­хьы. Мэкъэ лъэшэу апыIукIрэм псэушъхьэхэр егъащтэх ыкIи ащ къыхэкIэу гъунэгъу биосфернэ заповедникым ашъхьэ хахьажьы. Зэрэтиамалэу ахэм афэ­дэхэр къыхэтэгъэщых, ау Тхьэ­чIышхо щылэжьэрэ инспекторитIур ахэм афырикъурэп, чIы­­налъэр ины, — къыхегъэщы чIыопс паркэу ТхьэчIышхо ипащэу Шэуджэн Инвер.

ЗекIохэм къыханэрэ хэкIыр — ар ятIонэрэ гумэкIыгъо ­шъхьаI. ТхьэчIышхо лъыплъэрэ «Набу Кавказым» иволонтер ныбжьыкIэхэмрэ чIыопс саугъэ­тым иинспекторитIоу ХъутIыжъ Муратрэ Николай Ткаченкэмрэ зэгъусэхэу илъэсым 2 шIой кубометрэ пчъагъэ къыхащы. Зыфэдэ къэмыхъугъэ мэз­-къушъхьэ зэхэтэу зиIошъхьэ цIэрыIо Адыгеим инэпэеплъ хъугъэм ищыпэ теплъэ амыу­къоным ахэр фэлажьэх, идэ­хагъэ зекIохэм аухъумэным къыфэджэх.

Къушъхьэ лъагэхэм япэга­гъэрэ ядэхагъэрэ мызэу, мытIоу узфащэ, уямызэщэу ренэу къа­фэогъэзэжьы. Ахэр тыгъэм игъэбылъыпIэх, акъогъу зишIэу къакъокIыжьы къэс мэфакIэр тэублэ ыкIи тэгъэкIотэжьы.

Анцокъо Ирин.