Десэхэр къэзытырэ тарихъ

Адыгэ Республикэр загъэпсыгъэр илъэс 30 зэрэхъурэм ипэгъокIэу ащ къыздихьыгъэ зэхъо­кIыныгъэхэм, Адыгеим икъэралыгъо гъэпсыкIэ икъыдэхын мэхьанэу иIагъэм, автономием къыкIэлъыкIогъэ республикэм илъэси 100 гъогу­уанэр къихьащт илъэсым зэрэригъэ­къу­жьыщтыми мэхьанэ ратэу ягупшысэхэмкIэ къыддэгощагъэх Адыгэ Республикэм иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъанрэ Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ Совет и Тхьамэтагъэу ЛIыIужъу Адамрэ.

Джарымэ Аслъан:

— ЦIыф лъэпкъыбэ хъурэ Советскэ Союзыр субъект пчъа­гъэу зэхэтыгъ. НэмыкI лъэпкъхэм афэдэу 1922-рэ илъэсым автономие гъэпсыкIэр Адыгеим иIэ хъугъэ. Ащ фэдэу мыхъугъэ­мэ, тахэкIокIэжьыным ищынагъо къытшъхьарытыгъ. Къэралыгъо гъэпсыкIэм хахъо тигъэшIыгъ, гъэсэныгъэм, шIэныгъэм — а уахътэм зэкIэмэ анахь мэхьанэ зиIэгъэ лъэ­ны­къо­хэм, джащ фэдэу мэкъу- мэщым, эконо­ми­кэм, культурэм зыкъаIэ­тынымкIэ автономием ишIогъэшхо къытэ­кIыгъ. Тхы­бзэр, еджапIэхэр, апэрэ гъэзетыр ащ къы­дэкIуа­гъэх. Респуб­ликэ гъэ­псыкIэм тикъэралыгъо шап­хъэ­хэм ахигъэхъуагъ, къэралыгъо къулыкъухэр щыIэ хъугъэх, Респуб­ликэм ипсэупIэхэм ятеплъэ зызэблихъугъ, инфраструктурэм зиштагъ, чылэхэм гъэстыныпхъэ шхъуан­тIэр икъу фэдизэу анэсыгъ, гъогухэр зэтырагъэпсыхьагъэх, типроизводствэ зыкъыIэтыгъ, культурэм, зекIоным, спортым хэхъоныгъэ инхэр ашIыгъэх. Илъэс 30-м Адыгеим зэхъокIыныгъэшIоу бэ фэхъу­гъэр, джыри а IофшIэнхэр лъа­гъэкIуатэх. Къэралыгъо хабзэм иIэшъхьэтетхэм, шъолъыр пащэхэм экономикэм хахъохэр рагъэшIыным пае щыIэныгъэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ лъэпкъ про­ектхэм адэлажьэх.

Мэхьанэ зиIэхэм ащыщых мамырныгъэр, зэгурыIоныгъэр, цIыф лъэпкъэу шъолъырым щып­сэухэрэм язэшIуныгъэ, зэкъош шъолъырхэм язэпхы­ныгъэ чIамы­нэныр. Къэрэщэе-Щэрджэс, Къэ­бэртэе-Бэлъкъар республи­кэхэм тизэкъошныгъэ тилъэмы­джэу тадэлажьэ. Ахэм япащэ­хэмкIэ зэныбджэгъуныгъэ тазыфагу сыдигъокIи илъыгъ. КIокIо Валерий — къэралыгъо IофышIэ бэлахьыгъ, цIыфы­шхуагъ, Урысые Федерацием ФедерациемкIэ и Совет и Тхьаматэ игодзэ IэнатIэр къыфагъэшъошэгъагъ. Жьэу ищыIэныгъэ гъогу ыухыгъ. Сыгу къео, сэщ нахьыкIагъ, зэныбджэгъуныгъэ пытэ тазфагу илъыгъ. Зэкъош шъолъырищым тизэпхыныгъэ, тизэдэлэжьэныгъэ хэхъо­ныгъэхэр афэтшIыным тишъыпкъэу тыпылъыгъ.

Сызэрыгушхохэрэм ащыщ Косовэ тилъэпкъэгъухэр къызэритщыжьышъугъэхэр. А лъэхъа­ным ащ фэдэ Iоф зэшIопхыныр, зы къэралыгъом цIыфхэр къипщынхэшъ, нэмыкI къэрал пщэнхэр, ари заор кIо пэтзэ, — зы­фэдэ къэмыхъугъэ Iофтхьабзэу тикъэралыгъокIэ, тиреспубли­кэкIэ хъугъэ. А уахътэм лъэпкъым къыкъоуцуагъэхэр зэкIэ дунаимкIэ щысэтехыпIэ мамыр­зехьэ Iофтхьабзэм изехьакIо хъугъэх. Къытхэхьажьыгъэ ти­лъэпкъэгъухэр бэшIагъэу тщыщ хъужьыгъэх, республикэм ихахъо фэлажьэх, ялъытэныгъэрэ яшIулъэгъурэ зэхэсэшIэ.

ЛIыIужъу Адам:

— Республикэр автономием къыкIэлъыкIуагъ. Кавказ заом ыуж 1897-рэ илъэсым ашIыгъэ­гъэ кIэтхыкIыжьыным къызэригъэнэфэгъагъэмкIэ, Пшызэ шъо­лъыр исыгъэ адыгэхэм япчъагъэ зэкIэмкIи ащ щыпсэурэ цIыфхэм япроцентитIу ныIэп зэрэхъущтыгъэр: мини 192-рэ щыпсэущтыгъэмэ, ахэм ащыщэу адыгэхэр мин 30-м къехъущтыгъэх. Шъхьащэфыжь щыIэхэри, хыIушъо шапсыгъэхэри хэтхэу. Республикэм джы къыгъэгъу­нэрэ чIыпIэм мин 27-рэ фэдиз ти­лъэпкъэгъоу исыгъэр. Автономием лъэпкъыр нахь зыIэкIиубытагъ. Лъэпкъ пащэу Хьахъу­рэтэ Шы­хьанчэрые хэкум пащэ фэ­хъугъ. Экономикэр, культурэр къэIэтыгъэнхэм къэралыгъо гъэпсыкIэмкIэ мэхьанэшхо иIагъ. Ары лъапсэр зыгъэпытагъэр. Краснодар краим тыкъыхэкIыжьи республикэу – шъолъыр шъхьафитэу — тызэрэхъужьыгъэр лъэбэкъу тэрэзыгъ. Къэралыгъо гъэпсыкIэм итамыгъэ­хэу быракъыр, гербыр, гимныр аштэгъагъэх. Охътэ бырсырэу, зэпэуцуныгъэр къебэкIэу щытыгъ. Апэу тштэгъагъэр къэралыгъо быракъыр арыгъэ. Адыгэмэ ялъэпкъ быракъ респуб­ликэм икъэралыгъо быракъэу ядгъэштэным пае Санкт-Петербург геральдическэ комиссием лIыкIохэр дгъэкIогъагъэх.

Лъэпкъ быракъым итеплъэ ухэIэбэжьы, зэблэпхъужьы зэрэмыхъущтым иунашъо ащ къыгъэнэфагъ. НэмыкI цIыф лъэпкъэу Адыгеим щыпсэухэрэм яфитыныгъэхэр къыдыхэлъытагъэ хъунхэм пае, Джарымэ Аслъан къызэрахилъхьагъэмкIэ, Урысые Федерацием ыкIи Адыгэ Республикэм якъэралыгъо быракъхэр Iоф­тхьабзэхэм язэхэщэн къащызэдычIахыхэзэ ашIынэу унашъо аштэгъагъ. Илъэси 160-рэ зыныбжь адыгэ лъэпкъ быракъыр джащ фэдэу къэралыгъо шапхъэ пылъэу пчэгум къиуцонэу хъугъэ. Къыддэхъугъэмэ ар зэу ащыщ. Гербымрэ гимнымрэ зэнэкъокъу хэмылъэу тштэгъагъэх.

Адыгеир, нэмыкI шъолъыр цIыкIухэм афэдэу, зыхахьэщтыгъэ субъектым апэрэмэ ахэтэу къыхэкIынэу хъугъэ. Краснодар краим ипащэщтыгъэу Николай Кондратенкэр краим ителевидениекIэ къэгущыIэзэ ащыгъум къыхигъэщыгъагъ — ижъырэ лIэшIэгъухэм къащегъэжьагъэу зичIыгу щыпсэурэ адыгэхэм шъхьафит субъект яIэныр къа­зэратефэрэр, титарихъ ащ фэдэ фитыныгъэ къызэрэтитырэр. Адыгэ автоном хэкум пащэ фэхъугъэгъэ Хьахъурэтэ Шы­хьан­чэрые краим иадминистрацие зычIэт унэм къыпэIулъ скверым щагъэтIылъыжьыгъагъ, мыжъосыни тырагъэуцогъагъ. Репрессиехэм ялъэхъан нэпэ­еплъ мыжъосыныр Iуахыжьынэу хъугъагъэ. Джы ар икIэрыкIэу зэтырагъэуцожьынэу, тарихъ хэукъоныгъэхэр дагъэзыжьынхэу краим иIэшъхьэтетхэм за­фэгъэ­зэгъэн фае. Пшызэ шъо­лъыррэ Адыгеимрэ зэфыщытыкIэ, зэпхыныгъэ дахэхэр азыфагу илъынхэм ищыIэныгъэ ащ фигъэ­лэжьагъ. Лъэпкъыр ыпэкIэ лъыкIотэным пае тарихъыр зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп, ащ идесэхэм акъылыгъэ ахэпхын фае.

АдэгущыIагъэр
Тэу Замир.