Стыхэзэ зэуагъэх

— Тызэрэлъыхъуагъэр пкIэнчъэ хъугъэп, тызкIэхъопсыщтыгъэр къыздэхъугъ! — игуапэу къыIотагъ лъыхъокIо отрядэу «ШIэжьым» икомандирэу Владимир Сахно. — Заор кIозэ тисамолетэу ТБ-3-р нэмыц десантникхэм къыраутэхи, чIыгум къытефэгъагъ, ау а чIыпIэр гъэнэфагъэу къэзыIон цIыф тапэ къифагъэп. Джы самолетри икъутафэхэри къэдгъотыжьыгъэх. Хэгъэгу зэошхом ишъэфхэм ащыщэу зы хъугъэ-шIагъэ джыри нафэ къэтшIыгъ.


Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет епхыгъэу Iоф зышIэрэ лъыхъокIо купэу «ШIэжьым» къутырхэу Дьяковым, Грознэм ыкIи Гражданскэм азыфагу илъ чIыгур къаплъыхьэзэ, зэо лъэхъаным нэмыцхэм къыраутэхыгъэгъэ самолетыр къагъотыжьыгъ. Самолетым моряк десантник куп исыгъ, ахэм нэмыцхэм зэлъаубытыгъэ Мыекъопэ аэродромыр къагъэонэу унашъо къафашIыгъагъ. Ар зыхъугъэр 1942-рэ илъэсым чъэпыогъум и 23-рэ чэщыр арыгъэ.

Лъыхъон Iофхэр рамыгъажьэхэзэ, къутырхэм адэс нахьыжъхэм а хъугъэ-­шIагъэр къашIэжьымэ зэрагъэшIэнэу «ШIэжьым» хэтхэм ащыщэу, Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым ипрофессорэу Азэщыкъ Геннадийрэ тхакIоу ыкIи краеведэу Иван Бормотовымрэ аIукIэгъагъэх.

Ахэм къутырэу Дьяковым самолетыр къызэрэщефэхыгъэр зылъэгъугъэ Владимир Замазиевыр къагъотыгъ. Ащ ылъэ­гъугъагъэр зэкIэ къафиIотагъ, самолетыр стызэ къызщефэхыгъэ лъэныкъор къаригъэлъэгъугъ. Ар псыхъоу Улэ (Улька) зыдэчъырэ псыхъуанэр арэу къычIэкIыгъ. Лъыхъохэзэ, чIыпIэу къарагъэлъэгъугъэм дэжь самолетым щыщ пкъыгъохэр къыщагъотыгъэх. Ахэм тапэ­кIэ специалистхэр яплъыщтых, зыщыщхэр зэхафыщт.

Самолетыр къызщыраутэхыгъэ мафэр зыфэдагъэри, десантникхэр стыхэзэ чIыгум къызэрэтефэщтыгъэхэри цIыфхэм ягукъэкIыжьхэм къапкъырыкIыхэзэ къау­гъоижьыгъэх. Зэхагъэуцожьыгъэ «сурэтым» къеIуатэ а мафэм тисамолетитIу — моторитIу зиIэ ПС-84-мрэ моториплI зиIэ ТВ-3-мрэ моряк купитIу арысэу Мыекъопэ аэродромым къызэрэбыбыщтыгъэхэр. Ахэм пшъэрылъэу къафа­шIыгъагъэр парашютхэмкIэ самолетым ипкIынхэшъ, нэмыц самолетхэу аэродро­мыр зэлъызыубытыгъэхэр агъэстынхэр арыгъэ. Ар агъэцэкIэфэкIэ нэмыц самолет 23-рэ къагъэуагъ, ау десантникхэм ащыщэуи нэбгырэ 15 къаукIыгъ. Нэбгырэ 21-м къыздикIыгъэгъэхэ базэм агъэзэжьыгъагъ.

Самолетышхоу ТБ-3-р ары фашистхэм язениткэхэм къыраутэхыгъагъэр. Бомболюкымрэ гъэстыныпхъэр зэрыт ба­кымрэ машIор къакIэнэгъагъ. Арэущтэу щытми, десантникхэм обзэгъукIэ самолетым гъуанэ къыфашIи, къипшыхэзэ аэродромым къепкIэхыхэу рагъэжьэ­гъагъ. ЧIыгум укъытепкIэным фэшI бен­зинэу стырэм имэшIо стхъуафэ къызэпыпчын фэягъэ. ЧIыгум псаоу нэсыхэрэр псынкIэу фашистхэм атебанэщтыгъэх, зы такъикъи тырамыгъашIэу, зэрагъэкIодыщтхэм пылъыгъэх.

— Ау зэкIэри чIыгум къынэсыгъэхэп. МэшIошхоу зыкъэзыIэтыгъэм къыхапкIэщтыгъэхэм ыстыгъэхэри ахэтыгъэх. Зипарашютхэр жьым хэтыфэхэкIэ стыгъэхэр мэшIо стафэхэу чIыгум къыте­фэщтыгъэх. Джащ пай нэужым моряк де­сантхэм «Огненный десанткIэ» зыкIяджэгъагъэхэр.

ЛъыхъокIо отрядым самолетэу къе­фэ­хыгъагъэми, ятIонэрэ самолетым исы­гъэхэми ащыщхэр къызыхагъэщхэкIэ, десантникхэр зыщыщыгъэхэм нахь благъэу нэIуасэ шъуафэтшIыщт. «ШIэ­жьым» хэтхэм зэшIуахырэ Iофхэм апае «тхьашъуегъэпсэу» ятэIо.

Шъаукъо Аслъангуащ.