Тщыгъупшэхэ хъущтэп

1942-рэ илъэсым щыIэгъэ зэо пхъашэхэр Кавказым зэрэщымыгъупшэхэрэм дакIоу, тшIэн фаеу щыт шъэфыбэми ар ащыгъуаз. Ахэм зыкIэ ащыщ 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 28-м Фыщт-Ошъутенэ зэпырыкIыпIэм дэжь щыкIогъэ заор.

Быракъ Плъыжьым иорден къызыфагъэшъошэгъэ я 23-рэ погранполкым ия 2-рэ батальон ары ащкIэ пшъэрылъ шъхьаIэр зэшIозыхын фаеу агъэнэфэгъагъэр. 1923-рэ илъэсым а полкыр зэхащэгъагъ. Ащ хахьэщтыгъэх я 24-рэ Самаро-Ульяновскэ дивизиеу Быракъ Плъыжьым иорден къызыфагъэшъошагъэм ичастьхэр.

1942-рэ илъэсым шышъхьэIум дэгъоу уIэшыгъэ фашистхэм куп-купэу Лэгъо-Накъэ екIухэу рагъэжьагъ, анахьэу анаIэ зытырадзэгъагъэхэр Шытхьэлэ, Ер­мэл, Щэрджэс зэпырыкIыпIэхэр ары. Я 379-рэ полкым хэхьэрэ кIочIэ гъэнэфагъэхэр а чIыпIэм щыIагъэх, ау ахэр зэпэIапчъэхэу щытыгъэх ыкIи IашэкIи ащ фэдизэу зэтегъэпсыхьэгъагъэхэп. Зэпхыныгъэ (связыр) икъуи азыфагу илъыгъэп.

Пыйми ар къыдилъытэщтыгъ. 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 20-м тикомандование унашъо къышIыгъ а зэпырыкIыпIэхэм пыир къарамыгъэкIолIэнэу. Полкым ипащэу П. К. Козак ба­тальонхэм япащэхэу майорхэу К. А. Никитченкэм, Н. М. Пискун пшъэрылъ къафишIыгъ къуа­джэхэу Шъэлэхъурэ Бабыкъурэ алъэныкъокIэ къикIынхэшъ, къу­шъхьэтх зэпырыкIыпIэхэм къякIолIэнхэу. А 1-рэ батальоныр Фыщт икъохьэпIэ лъэныкъокIэ, я 2-рэр – ащ икъокIыпIэ лъэныкъокIэ къырекIокIынхэ фэягъ.

ШышъхьэIум и 26-м а 1-рэ батальоным Фыщт ылъэныкъокIэ щыIэ кIэим пыим зао щыришылIагъ ыкIи а чIыпIэм ар щызэхигъэтэкъуагъ.

Лэгъо-Накъэ икъыблэ-къохьэпIэ лъэныкъокIэ нэмыцхэм зыщагъэпытэнэу игъо ифагъэх. ЗэолIхэми, Iашэми ахагъэхъон амал ахэм яIагъ. Разведкэм ащкIэ къэбархэр тичастьхэм къаIэкIигъахьэщтыгъэх.

ШышъхьэIум и 27-м ехъулIэу ом изытет зыкъызэблихъугъ, къушъхьэтхыр Iумыл хъугъагъэ. Ахэм Iофыр нахь къагъэхьылъэ­щтыгъ. Арэу щыт нахь мышIэми, я 2-рэ батальоным ипащэу майорэу Н. М. Пискун заор аублэнэу унашъо къышIыгъ. Къыдэплъытэн плъэкIынэу щыIэр зэкIэ къыдалъытагъ. А 1-рэ батальоныр лъэгапIэу Тубэ къе­кIолIагъ. ПIэлъэ кIыхьэм къы­кIоцI кIогъэ заор ащ ублагъэ щы­хъугъ. Сапери 5 а чIыпIэм щыфэхыгъ, Гъозэрыплъэ зэпырыкIыпIэм дэжь пограничники 3 щыхэкIодагъ.

ШышъхьэIум и 27-м къыщегъэжьагъэу и 28-м нэс Хъы­мыщкIэй щыпсэурэ нэбгырищ: Алексей Циркуновыр, Петр Чукановыр ыкIи Петр Комнатнэр я 2-рэ батальоным гъуазэу иIагъэх.

ШышъхьэIум и 28-м, пчэды­жьым, ошъопщэшхохэр къытехьагъэх. Къушъхьэ шыгухэр къэлъэ­гъожьыщтыгъэхэп. Капитанэу Юдановым изаставэ къушъхьэтхымкIэ къырекIокIи, хыкъумым къекIолIагъ. Осышхоу къылъэсырэм зыпари уигъэлъэгъущтыгъэп.

Я 8-рэ заставэм ипащэу, старшэ лейтенантэу Беляевым зэрэзекIощтхэм зэхъокIыныгъэ горэхэр фишIынэу пылъыгъ. Унашъоу къатыгъэм иджэуапэу пулеметхэмкIэ къаохэу рагъэ­жьагъ. Уахътэр жъажъэу кIощтыгъэ. Пограничникхэр зышъхьамысыжьхэу заохэзэ дэтIыкIыгъэ­хэм (окопхэм) къанэсыгъэх.

Старшэ лейтенантэу Кирилл Сприданюк Iашэр лъэшэу фэкъу­лаеу ыгъэфедэзэ нэмыцхэр зэтыриукIэщтыгъэх. Окопым дапкIи, Iэпшъэрызаор нэмыцхэм адиублагъ. Ау кIуачIэхэр зэфэдагъэхэп. Нэмыцхэр Кирилл къызщыжэхэбэнэщтхэм дэжь гранатэр къыгъауи, фашист нэбгырэ 14 зэтыриукIагъ, ежьыри хэкIодагъ. ТизэолIхэм нэмыцхэр зэхагъэтакъощтыгъэх, игъоры­гъозэ пыир зэкIадзагъ.

Джащ тетэу украинцэм, офицер-пограничникым Андырхъое Хъусен Луганскэ хэкум ит селоу Дьяковэ щызэрихьэгъэ лIыхъужъ­ныгъэм фэдэ адыгэ чIыгум щызэрихьагъ, текIоныгъэм ыпсэ фитыгъ.

Адыгеим икъу­шъхьэтххэр шъхьафит шIыжьыгъэнхэмкIэ гъэхъагъэу ышIыгъэхэм апае СССР-м и Апшъэ­рэ Совет и Президиум и Указ тетэу 1942-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 13-м НКВД-м ия 23-рэ погранполк Быракъ Плъыжьым иорден ятIонэрэу къыфагъэшъо­шагъ…

Комсомольцэ- лъыхъокIо чанхэм ахэтыгъэу И. В. Бормотовыр (я 70-рэ илъэсхэм МДФ-у «Зэкъошныгъэм» Iоф щызышIагъэр) отрядэу «Искателым» ипащэу мы заор зыщыкIогъэ чIыпIэм мыжъосын щагъэуцугъагъ. Мырэущтэу ащ тетхагъ: «Я 23-рэ погранполкым хэтыгъэхэу 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 28-м фэхыгъэхэм афагъэуцугъ». Апэу зылъэкъуацIэ мыщ тетхагъэр заставэм ипащэу, Винницкэ хэкум ит селоу Берковэ къыщыхъугъэ Сприданюк Кирилл Лукьян ыкъор ары. Ащ ылъэкъуа­цIэ мырэущтэу пытхагъ: «1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 28-м къаукIыгъ». Ау ащ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэм фэгъэхьыгъэу зыпари тетхагъэп. Старшэ политрукэу Палкиным а заом ыуж ытхыгъагъ: «ГранатэмкIэ пыйхэри къыгъэуагъэх, ежьыри хэкIодагъ. ЛIыхъужъныгъэ зэрихьагъ».

Тэ зэрэтлъытэрэмкIэ, Андыр­хъое Хъусен къуаджэу Хьакурынэхьаблэ музееу къыщыфызэIуахыгъэмрэ селоу Дьяковэмрэ Кирилл Сприданюк лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэм фэгъэхьыгъэ стенд ащыгъэпсыгъэн фае.

Иван Бормотовым игукъэ­кIыжьхэм ащыщ: «Илъэс 40 фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, тэ, мебелышI фирмэу «Зэкъошныгъэм» Iоф щызышIэщтыгъэ комсомольцэхэм Кирилл Сприданюк зэрихьэгъэ лIыхъужъныгъэм тырыгушхоу килограмм 500-м ехъу зионтэгъугъэ мыжъосынэу пограничникхэм ацIэкIэ ашIы­гъэр таплIэIу илъэу километрэ 22-рэ тхьыгъагъэ къушъхьэтхым ар щыдгъэуцуным пае. Метришъэ заулэ зытэкIум къыдгурыIуагъ ар зэрэтфэмыукIочIыщтыр, ау тыкIэгъожьынэу тыгу къытиIуагъэп. Гъунэм тынэсыгъэу, сыдэу хъуми, а гъучI зэхэгъэчъыхьагъэр къушъхьэтхым етхьылIагъ. Ащ нэмыкIэу тирюкзакхэм пшахъуи, цементи арылъэу дэтхьыягъэх. Цементыр зэхэтшIы­хьан зэхъум псы дгъотыгъэпти, полиэтиленыр дгъэтIылъи, ащ осыр тетлъхьэмэ, етIанэ ар тыгъэм ыгъэжъумэ, псыр зэхэтшIыхьэрэм хэдгъахъозэ, сыдэу щытми, ерагъэу мыжъосыныр дгъэуцугъ. ЧыжьэкIэ укъаплъэми ар дэгъоу олъэгъу. ЗекIохэмкIи ар гъозэ дэгъоу щыт. Сыным ылъапсэ альпийскэ къэгъагъэхэр ренэу кIэрылъых».

ГухэкI нахь мышIэми, заом лIыхъужъныгъэ щызезыхьагъэхэм джы непэ зыпари афагъэшъошэжьырэп. Ау тиреспубликэ апшъэрэ тынэу иIэ медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр зэолI-пограничникэу, украинцэу, Андырхъое Хъусен зэрихьэгъэ лIыхъужъныгъэм фэдэ зезыхьэгъэ Кирилл Сприданюк фэгъэшъошэгъэным АР-м иветеранхэм я Совет кIэлъэIугъагъэмэ дэгъугъэ.

Ацумыжъ Казбек.
Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, Т. М. КIэращэм ыцIэкIэ щыт АРИГИ-м тарихъымкIэ иотдел ипащ.

Георгий Прибылов.
Тарихъ-краевед, АР-м лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышI, егъэджэн Iофым иветеран.