Сыд щыIэр тыгъэм иадырабгъу?

ЗэлъашIэрэ усакIоу Емыжэ МулиIэт иусэ тхылъэу «Ты­гъэм иадырабгъу» (Мыекъуапэ, 2019) литературэмкIэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие кIэдэурэ зэ­нэкъокъум хэлэжьапхъэу ыцIэ къыраIуагъ.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу ЩэшIэ Щамсэт истатьяу «Шъхьафит гупшысакI» зыфиIорэм тхылъыр къызэIуехы. ХэшыпыкIыгъэ уси 145-рэ ащ къыкIэлъэкIо. А. С. Пушкиным усэкIэ тхыгъэ итрагедие цIыкIухэм ащыщхэу «Тэлаом щыешхэ-ешъу», «Мыжъо хьакI» зыфиIохэрэр МулиIэт зэридзэкIыгъэхэу тхылъым къыдэхьагъэх.

Сыд щыIэр тыгъэм иадырабгъу? ­

Илъэс минхэм цIыфлъэпкъыр а упчIэм иджэуап лъыхъугъ. ЧIыгумрэ Тыгъэмрэ зыщызэпхыгъэ Дунаеу тызтетым фэ­шъхьафэу «Галактикэмэ ятIокIэшхохэу пшэхъуацэу жъуагъохэр зыщилъэсхэрэр» зэрэщыIэр зэригъэшIагъ. ЧIыгур къэзыгъэнэфрэ Тыгъэм иадырабгъу щыIэ Дунайхэм сыд аушъэфрэр? ШIункIа, нэфына, мафа е мыгъуа ахэм якIурэ гъогухэр? УсакIом еIо «космос чъыIэм итIуакIэхэр», «уахътэм икIодыпIэхэу чIэ зимыIэхэр» тыгъэм иадырабгъу щыIэхэу.

«Жьы къабзэу дгъэкIодрэм ыуасэ космос чыжьэм идгъотэщтэу» тызэрэгугъэрэр шIомытэрэзэу, тысакъынэу, тигушхуагъи тIэжэнэу къытэушъыи:

Укъеплъымэ ыбгъукIэ
чIыгу балконыр лъагэ,
ЦIыф лъэпкъэу тетым
иакъыл махэ… — еIо.
Вселеннэм ихы куу тыщесынэу
Мы къухьэ закъор ары тэдкIи тиIэр,
Ау джыри тэ тэгугъэ тышэсынэу,
ПэмыкIы къухьэ тшIынэуи тэгуIэ.

Тызтет дунаим тыхэзэгъэшъурэп, ау зыщыщ тымышIэрэ нэмыкI Чыжьэхэм такIэхъопсы. Тщыгъупшэжьыгъэ фэдэу тызфимыт кIуачIэхэр зэрэщыIэр, гугъэхэр IэнэкIэу ахэм къызэрагъанэрэр:

Пчэдыжьым зэIуахрэ
къэлэпчъэ плъыжьыр
Тыгъэкъохьагъум къызэфашIыжьы.

ЧIыгур илэгъоу, ишъэфэгъоу, анахь пэблэгъэ цIыфым зэрэфыщытыпхъэм фэдэу псэкIэ дэпсалъэ: «отхъа, хьаумэ унасыпынчъа?» — ыгу фэгъоу еупчIы.

Мы жъогъошIэтэу къыбгоIэкIагъэмэ
уакъызфыхэщрэр
Сыд гугъэ шIагъо пая?
Уигъусэ нэфмэ яшъофы нэкIхэр
къызыфэзэщрэр
УиошIуа е уихыуая?

А ныбджэгъугъэ гукIэгъур къыхэщэу нэмыкI усэми щетхы:

Уигъогу мэфэнэу сэлъаIо, ЧIыгу,
ЕгъашIэм уигъогу щыIэнэу…
Гъунэнчъэр къины. ТыщымыIэжьэу
гъунэнчъэм тыкъикIмэ
Тпсэмэ гъэпсэфыгъо тIэкIу
щагъотынэу щэрэI мы
ЧIыгур.
Теты зэпытмэ дунэе нэфынэм
уилъагъо
Дэгъу… Дэгъу.

Усэ сатырэхэр зэрэзэтыригъэкIотрэм мэхьанэ иI: гумэкIхэр гупшысэ кIыхьэ­хэшъ, а зы сатырым щеугъоих; гугъэхэр — нэпIэхъых, ягъашIэ нэфми, кIэкIыхэшъ, гущыIэ закъохэр сатырэ екъух.

МулиIэт иусэ анахь лъэшмэ ащыщ «Гузэжъогъу» ыIозэ къыригъажьэрэр. Едзыгъуий хъурэ усэр зы псэичъыгъо фэдиз. Едзыгъо пэпчъ «Гузэжъогъу!» еIо. Адыгэ лъэпкъыр зэкIодылIэгъэ Кавказ зэо мэхъаджэу лIэшIэгъу псау зикIыхьэгъагъэм игузэжъогъу нэкIубгъо­хэр усэм зэпишIагъэх.
Гузэжъогъу.

Сэрымэфэшхор хыормэ дахьые,
рахьыхы.
Нэкухэр нэпсы-лъэбанэх,
ЗэранэкIрэ чIыгум
нэплъэгъу кIыхьэхэр лъэбанэх.

Гузэжъогъу.
Хьадэхэр хычIэм пащыхьажьых.
Хэкужъы хъугъэ адыгэ яжьэр
ыгъэутысэу жьыбгъэм,
Аужрэ нэплъэгъум икIыхьагъэ огур
ыбгъэу бэрэ джыри хыое пщэсмэ
КъырахьакIын гузэжъогъу.

УсакIом ынэхэмкIэ ылъэгъугъэу, ыгукIэ ыщэчыгъэ фэд а гузэжъогъухэр. Адыгэм ышъхьэ къырыкIуагъэм щымыгъуазэми, мы усэ закъомкIэ зэхишIэщт адыгэ дунаир зэхэзыкъутэгъэ гузэжъогъухэм акIуачIэ. Илъэсишъэрэ тIокIищрэ тешIэжьыгъэми, адыгэ гузэжъогъум илъэужхэр хы ШIуцIэм иорхэм джыри зэрахьэу усэм къыпшIуегъэшIы.

Емыжэ МулиIэт къырыпшIэжьэу иусэхэм къэIокIэ хьалэмэтхэр ахэтых. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим къыхэхыгъэ пкъыгъохэр ежь игъашIэ щыщхэу, иуцогъу-гущыIэгъухэу, игупсэхэу къыпще­гъэхъу. Огур, шъофыр, мазэр, тыгъэр, чIыгур, гъогур, псыхъор, къушъхьэр, пчыхьэр, нэфыр, шIункIыр — гущыIэ пIонэкIхэр къаришIэкIхэу мыхэр ыгъэбыбатэхэрэп. Мыхэм цIыфым фэдэу псэ апыт, гухъыегъухэм ахэшIагъэх, псэ ичъыгъохэм адэмахъэх. Зыми имынэIуа­сэхэу, моу джыдэдэм дунаим къытехьэгъэ къодыех пIонэу, тшIэжьырэ пкъыгъо­хэм ямыхэбзэ шIагъохэр ятэлъэгъулIэх: бгыхэр къиугъэу мэуалъэх, тыгъэм ды­шъэ Iуданэр дышъэ мастэм къыреу, мазэм лъапцIэ зишIи къыхэхьагъэу псым къыслъэкIо, огум ыкIэ мэбыбатэ, къещхыщтым фэд дышъэ ощххэр, къесыщтым фэд дэнэ осхэр; мэзагъоу хатэмэ къащиугъэм тхьапэмэ ашъо ехъожьы — усэ сатырэ пэпчъ — сурэт, ямышIыкIэу гъэпсыгъэу. Поэзие лъагэм изы тамыгъэх ахэр.

Джаущтэу Емыжэ МулиIэт «тыгъэм иадырабгъоу» ылъытэрэр зэм мы Дунаи­шхоу тызтетыр зэжъу тщызыгъэхъурэ пкъыгъу, зэм нэфыр — шIункIым, мафэр — чэщым языбгъоу зэрэщытым ита­мыгъ.

УпчIэрэп усакIор «Сыд ыушъэфрэр тыгъэм иадырабгъоу тымылъэгъурэм» ыIоу. УпчIэрэп. Мэлъыхъо. Иусэ пэпчъи джэуапым ычIыпI.
Усэныр тхьэлъэIумэ къатекIыгъ…

Псэм итехьагъу,
мэзахэм итекIыгъу, —

еIо, а зы такъикъэу усэ лъагэм иуахъ­тэ къызщысрэм илъэпIагъэ тхьэлъэIум фегъадэ. Джащыгъум «псэм итетыгъу», еIо. Сыд фэдизэу гумэкIми, псэр — тыгъэм ыгупэ нахь, иадырабгъоп. Мэзахэр егъэфэхы ащ къыпихрэ нэфым. УсакIом псэкIэ дунаир елъэгъу. Ары кIуачIэ къезытрэр.

ШIункIым къыхэкIэу,
ШIункIым екIужьрэ гъогум
Ренэу изакъоу
Нэфынэр зэрэтетым фэдэу
Гугъэшхор ренэу игъэтзэ шIы
къин гузэгум,
ЗэрэкIочIэшхоу, зэрэинэу,
зэрэшъхьафитэу.
ЛIэныгъэ иIэп ШIункIышхом,
ыныбжь гъунэнчъэ,
Ау ыгу рехьы Нэфынэр Iутмэ ипчъэ.

Зыгорэм еушъыи фэд усакIор, ау на­хьыбэр ышъхьэ феIожьы — зыригъасэ шIоигъу рэхьатыгъом, гукIодхэм защи­дзые шIоигъу. Ау ащыщ гори IукIотрэп, кIодрэп. Къинри гушIуагъори зэгъусэх, нэфымрэ шIункIымрэ афэдэу ыгу зэIэпахы. Гъогупэ пэпчъ къыдытетых, хэ­дэгъу рамыгъафэу. Щэчалъэм ит фэд усакIор. Ау зэпIэ-зэрытэп. Зэм дехьые, зэм рехьыхы. Дунэе къинхэу цIыфлъэп­къыр егъашIэм зыгъэгумэкIхэрэри, псэм, гум якъиныгъохэу хэкIыпIэ зыфимы­гъотхэрэри зэлэгъу фэдэх — яонтэ­гъугъэ зэщиз. УсакIом ыгу закъу ащ щыгъуазэр.

Сыд къысапIомэ пшIоигъу
Пчыхьэ нагъу,
Мэзэ нэгоу укъысэплъы, — мэупчIэ усакIор.

УчъыIыгъэу гущыIацэ
СIэпызыгъ,
Жьыбгъэ тамэм ар тефагъа?
Сыд къысапIомэ пшIоигъор,
Пчыхьэ нагъу,
Рэхьатыгъор сыукъуагъа?

Пчыхьэ рэхьат. Мазэм из. Зи къэмыхъугъэм фэд. Ау гур ныкъо. Тхыпхъэ фэд усэр. Уемыжэгъахэу нэкур нэпс лъакъом къегъэупсапсэ. Ау гур ыфыз-
рэп ащ. ГумэкIхэр пшъхьаригъэкIотэу нэпIэхъым фэдэу нэшхъэигъо IэшIу горэ псэм къынэсы.

Джащ фэдэх МулиIэт иусэхэр — бэшIагъэу тшIэрэ пкъыгъохэм джынэс тымышIэгъэ лъэныкъохэр къахегъэщых. Апэрэу гум къечъэгъэ зэхашIэхэр гущыIэ къызэрыкIохэм ахехъыкIых. Гупшысэу а зэкIэ къезыщэжьагъэр занкIэп. Гъэбылъыгъэ. Усэм щыткIугъ. Гухъыегъухэр кIэухым зэкIеугъоежьых. О пшъхьэ къырыкIуагъэу а зэпстэур, угу ихъы­кIыгъэу, о закъом къыбгурыIуагъэу пшIошъ егъэхъу.

Емыжэ МулиIэт усэ тхылъ пчъагъэу къыдигъэкIыгъэ пэпчъ гъашIэм изы Iахь гор, изы нэплъэгъу, изы къэгъэзэгъу, изы шIулъэгъу — «амытыгъэхэ Iэужэу гум къинэжьыгъэу…»

ЦIыфхэм бэшIагъэу фагъэшъошагъ усакIом лъэгэпIэ шъхьаф. «Тыгъэм иады­рабгъу» зыфиIорэ усэ тхылъыми къылэ­жьыгъ Къэралыгъо премие. Ащ изэнэ­къокъу хэлажьэмэ игъоу мы тхылъыр къэзыгъэлъэгъуагъэхэм адесэгъаштэ, сыгу къыздеIэу «тхьашъуегъэпсэу» ­ясэIо.

Унэрэкъо Рай.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор.