Типсауныгъэ къэтэжъугъэухъум

Хэти ешIэ коронавирусым ыпкъ къикIэу цIыфмэ гумэкIыгъоу къафыкъокIыгъэхэр. ШIошъхъугъуай джырэ уахътэм, ау эпидемиеу щыIагъэмэ лъэпсэ ичэу чIышъхьашъом щыпсэурэ цIыфхэр якIодылIэхэу хъугъэ.  Джыри ащ фэдэ гумэкI щыIэныгъэм тыщыIукIагъ. Мыщ дэжьым пIэ зэтедзагъэу ущысын плъэкIына? Хабзэм лъэкIэу иIэр ащ рихьылIагъэу пэшIуекIо, ау цIыфым ащ уасэ фимышIэу къыхэкIы. Джырэ уахътэр ащ фэд. ЦIыфмэ «сэ сежэщт» аIоу зэхэпхыщт,  ау сыда узэжэщтыр? Сыдэу хъущта уахътэр хьаулыеу блэбгъэкIымэ? УкIэхьажьыщта? Непэ узыщыщынэн фаер прививкэр арэп, коронавирусыр ары нахь.

ТиIахьылмэ афэгъэхьыгъэхэу щысэхэр къэсымыхьхэу, тхылъ шIагъоу тызэджагъэмэ арытхэм ягугъу къэсшIын. М. Горькэм итхылъэу «На дне» зыфиIорэр тштэмэ, ащ хэт цIыфмэ псэукIэ дэгъу ямыIэми, щыIэнхэу   фаех: Аннушкэ сымэджэ дэеу щылъ, ащ Лука лIыжъыр кIэрыс, бзылъфыгъэм къинэу ылъэгъурэм фэгъэхьыгъэу лIыжъым еIо: «Аннушка, ощ фэдэу дунаем къинышхо зытелъхэм, адрэ дунаем тхъэгъошхо щыриIэщт». Адрэм къыреIожьы: «Ащ фэдэу адрэ дунаем сыщытхъэжьыщтыми, джыри тэкIурэ мы дунаем, гумэкIыгъо сыхэтми сытежъугъэт».

Ащ къикIырэр дунаем утетыныр мыпсынкIагъоми – псэр IэшIу, упсэунэу уфэещт. Адыгэ нарт эпосым тыхэплъэн. КъызэраIотэжьырэмкIэ, адыгэхэр бэгъашIэхэу щытыгъэх. Илъэс шъитIум къехъу зыгъашIэхэрэри къахэкIыщтыгъэх. Зы лIы горэм илъэси 150-рэ бгъэшIэщт къызыраIом, «Ащ нахъ сымыгъэшIэщтымэ, унэ сшIэу сыпылъыщтэп» – ыIогъагъ.  Адрэ лIыжъыр жъы дэдэ хъугъэу кушъэм хапхэжьыгъэу, сабыим фэдэу нысэмэ аIыгъыжьыщтыгъэ. Ау, «къэбыпсыр пытаIо шIы, нысэ, тэ тыпсэмэхэ лъэпкъ» — ыIощтыгъэ.  А щысэми къегъэлъагъо цIыфыр щыIэным зэрэкIэхъопсырэр.

Непэ зэрэдунаеу зыпылъыр коронавирусым пэшIуекIон зылъэкIыщт прививкэр къагупшысынэу ары. Ащ къыхэкIэу тыгу къэдгъэкIыжьын   адыгэмэ яIэзакIэ ихъишъэ.  Хъишъэм къызэриIорэмкIэ, прививкэхэр апэрэу къэзыгушыпсыгъэу ыкIи зыгъэфедэу щытыгъэр адыгэ (черкес) лъэпкъыр ары ыкIи апэрэу зэкIэмэ прививкэр ахалъхьэу зыщыхъугъэри Черкес хэкур ары.  ШъорэкIэу, «лIэныгъэ шIуцIэкIэ» зэджагъэхэр, уз хьылъэу щытыгъ, цIыф миллион пчъагъэ дунаем тырихыгъ. Пэсэрэ Iазэхэри, врачхэри, къэралыгъохари, дин-зэфэшхъафхэри, байхэри, тхьамыкIэхэри, зэкIэхэри амалынчъагъэх шъорэкIым ебэнынхэмкIэ. ЫужкIэ, зи къаугупшысын алъэкIыгъагъэп, лъаом (кровопускание) нэмыкIэу, ау ари къашъхьапэщтыгъэп, ары пакIошъ, ащ нахь псынкIахэу ядунай аригъэхъожьыщтыгъ. Узыр къэзынэсыгъэмэ ящэнэрэ пэпчъ лIэщтыгъэ. ЦIыфхэр миллион пчъагъэу лIэщтыгъэх, чылэгъо псаухэри нэкI хъущтыгъэх. Зыпсэ къэнагъэхэр шъорэкI напэхэу, зэхамыхыжьхэу е нэшъухэу къанэщтыгъэх. Европэм ицIыфхэр Америкэм зэкIохэм, шъорэкIыр узэу зыдахьыгъэ, индейцэ тхьамыкIэхэр миллионипшIым ехъоу узым ыхьыгъэх,  чъыгоу зытесыгъэхэр нэкIы хъугъагъэ.

  ШъорэкIым адыгэхэр зэрэпэшIуекIохэрэр апэрэу 1711-рэ илъэсым зылъэгъуи, зэзыгъэшIагъэр француз кIалэу швед королым иагентэу Абри Моттрэ зыфаIор ары, ар Черкесием щыIагъ. Ау зэкIожьым, псынкIэу европейцэмэ макъэ аригъэIугъэп.

  1717-рэ илъэсым Англием щыщ Мэри Монтегю Тыркум щыIэу черкес пшъашъэ горэм къыфиIотагъ, адыгэмэ прививкэ зарашIырэ шIыкIэр. Англием зэкIожым, ар королым ишъхьэгъусэ  фиIотагъ. ЕтIанэ ащ унашъо къыти, хьапсэчIэсхэр прививкэ ашIыхи, адыгэ Iэзэгъур ауплъэкIугъ. Ащ ыужэ, Англием зэкIэ цIыфхэр шъорэкI прививкэ ашIэу аублагъ.

 1729-рэ илъэсым француз философэу Вольтер Англием зыщэIэм  щилъэгъугъ прививкэ зырашIырэр. ПсынкIэу Францием зэкIожьым,   «Философские письма» зыфиIорэ тхылъыр къыдигъэкIыгъ. Ащ къыщитхыгъагъ адыгэ (черкес) IэзакIэр шъорэкIым зэрэпэшIуекIорэр. Вольтер ары занкIэу къэзытхыгъэр шъорэкI прививкэм игъогу Черкесием къызэрикIырэр, Тыркум, етIанэ  Англием зэрэкIуагъэр.

  Непэ вакцинэр зыхябгъэлъхьан зэрэфаем уехъырыхъышэжьынэу щытэп!

Пщыкъэнэ Май.