Кавказ заповедникыр

Сурэт анахь дэгъухэр

Кавказ биосфернэ заповедникым зэхищэгъэ зэнэкъокъоу «Наша «тридцатка» зыцIэр бэдзэогъум и 31-м нэс кIощт.


Ар зекIо маршрутэу «Через горы к морю» зыфиIорэр къызызэIуахыгъэр илъэс 85-рэ зэрэхъурэм фэгъэ­хьыгъ.

Ащ фэдиз уахътэм маршрутым рыкIогъэ цIыфхэм япчъагъэ минишъэ заулэм ехъугъ. Сурэтэу тырахыгъэр бэдэд. Зэнэкъокъум изэхэщакIохэм маршрутым илъэс зэфэшъхьафхэм сурэтэу щытырахыгъэхэр яIэжьхэмэ, зэнэкъокъум хэлэжьэнхэу къырагъэбла­гъэх.

Сурэтхэр тIоу гощыгъэщтых. Апэрэ купэу «Тари­хъыр» зыфиIорэм 2001-рэ илъэсым нэс тырахыгъэгъэ сурэтхэр ары хэхьащтхэр. ЯтIонэрэ купым «ЛIэшIэгъукIэкIэ» еджагъэх, 2001 — 2021-рэ илъэсхэм тырахыгъэхэр ащ къыхиубытэщтых. Сурэтхэр бэу зиIэхэм купитIуми сурэтитф зырыз ахагъэлэжьэн алъэкIыщт.

Анахь сурэт гъэшIэгъонэу къыхахыхэрэр Лэгъо-Накъэ имузей къыщагъэлъэгъощтых, чIэхьэрэ пстэумэ алъэ­гъущтых.

Осэ ин къафашIыгъ

Паркэу «Къыблэ культурэхэр» зыфи­Iорэм къыхиубытэрэ чъыгхэу ыкIи куандэхэу 50 фэдиз хъухэрэм язытет бэмышIэу зэрагъэшIагъ. ШхъонтIэ зэпыт лъэпкъхэм дендрологическэ ыкIи фитосанитарнэ уплъэкIунхэр арашIылIагъэх.

Урысыем шIэныгъэхэмкIэ и Академие и «Субтропическэ шIэныгъэ Гупчэ» къэкIыхэрэр къэзыухъу­мэрэ отделэу иIэм испециалист куп Iоф ащ щашIагъ. «Магнолиехэр, камелиехэр, хэшъаер, нэмыкI лъэпкъхэри мэсымаджэхэмэ, хьацIэ-пIацIэхэр атесхэмэ, ежьхэм язытет зыфэдэр шIэныгъэлэжьхэм зэрагъэшIагъ», — къыIуагъ паркым идендролог шъхьаIэу Алексей Плотниковым.

Къэплъыхьанхэр заухым, паркым къыщыкIырэ пстэуми язытет уигъэрэзэнэу зэрэщытыр къыIотагъ РАН-м ишIэныгъэ Гупчэ иIофышIэ шъхьаIэу Наталья Карпун. Чъыгхэм хьампIырэшъо зэфэшъхьафхэр къатезымыгъэтIысхьащт биологическэ препаратхэр зэратыраутхэхэрэр щытхъоу афилъэгъугъ. «Къэтплъыхьэгъэ чъыг­хэмрэ куандэхэмрэ язытет тигъэгушIуагъ, къэкIырэ шхъонтIэ зэпыт чъыгхэри куандэхэри дэгъоу аIыгъых, щыкIагъэ яIэп», — къыIуагъ ащ.

Паркым щэнаут зыхэлъ препаратхэр щагъэфе­дэхэрэп, ащ къыщыкIырэ пстэуми язытет идэгъугъэкIэ къалэм щытлъэгъухэрэм атекIых.

Специалистхэм паркым анахь щагъэлъэпIэрэ маг­нолиехэу къыщыкIыхэрэри ауплъэкIугъэх. Магнолиеу «Делавея» зыфаIорэм илъэс 80 фэдиз ыныбжь, ащ емылъытыгъэу, ищыкIагъэр зэкIэ зэрэрагъэгъотырэм фэшI, итеплъи, изытети дэгъух.

Магнолиеу «Карпуни» илъэс 45-рэ фэдиз ыгъэ­шIагъ. Экспертхэм къызэраIорэмкIэ, ащ фэдэ лъэпкъ ботаническэ хатэхэу къаплъыхьагъэхэм зэкIэми ащалъэгъугъэп.

МагнолиитIуми мы лъэхъаным къэгъагъэ къырахынэу рагъэжьагъ, бэдзэогъу мазэм ыкIэ нэс ахэм цIыф­­хэр яплъынхэу къэкIощтых, агъэгушIощтых. Суб­тропическэ шIэныгъэ Гупчэм къикIыгъэ специалистхэм паркым зэрэдэлажьэхэрэр агу рихьыгъ.

Волонтерхэм яшIуагъэкIэ

Кавказ биосфернэ заповедникымрэ волонтерхэмрэ зэгурыIохэу Iоф зы­зэдашIэрэр илъэс заулэ хъугъэ. Гъэ къэс ахэм проектыкIэхэр агъэцакIэх. ИкIыгъэ илъэсым нэбгырэ 300-м ехъу заповедникым игъэкъэ­бзэнрэ икъэухъумэнрэ хэлэжьагъ.

Джыри волонтерхэм зызэблахъузэ гъэмэфэ зыгъэ­псэфыгъом тефэу зекIохэм зэпачыщт маршрутхэр, къызщыуцущтхэ зы­гъэпсэфыпIэхэр агъэкъэбзагъэх, ин­фраструктурэм игъэцэкIэжьын хэлэжьагъэх.

Мы илъэсым волонтер купи 10-мэ заповедникым Iоф щашIэщт. ЯтIонэрэ купым ялэжьэгъу уахътэ икIыгъэ мазэм ыкIэм аухыгъ, ахэм ачIыпIэ ныбжьыкIэ куп джыри къэкIощт. Командэм хэтыгъэх Москва, Псков, Омскэ, Кемерово, Адыгеим, Карелием ыкIи Архангельскэ хэкум къарыкIыгъэ волонтер ныбжьыкIэхэр. Ахэр хыкъумэу «Зеркальное» зыфиIорэм щыIэ къэуцупIэм игъэкъэбзэн хэлэжьагъэх.

Волонтерхэм янахьыбэр Кавказ заповедникым апэрэ къызэрэкIохэрэр. Алъэгъугъэ пстэури ашIогъэ­шIэгъон ыкIи ашIодах. Ахэр осышхо зытелъ къушъхьэ шыгу­хэм ащагъэпсыгъэ палаткэхэм ащыпсэугъэх, къушъхьэтхы­хэм лъэсэу къазэрэщакIухьащтыр зэрагъэ­шIагъ, рюкзак хьылъэхэр акIыб илъыхэу зекIуагъэх. Ахэм ягъу­сагъэх ыкIи афэсакъыгъэх Эко-Гупчэу «За­поведники» зыфиIорэм ипащэ игуадзэу Елена Книжниковамрэ заповедникым иIофышIэхэм ащыщхэмрэ. IофшIэн-гъэ­цэкIэнэу къафагъэнэфагъэхэм анэмыкIэу волонтерхэм зэмыжэгъэхэ Iофыгъохэр къафыкъокIыхэу хъугъэ. Джащ фэдагъ хьылъэхэр къэзыщэгъэ вертоле­тыр къемытIысэхыпэу, жьым зэрэхэтэу зэраунэ­кIыгъэр.

Заповедникым иIофышIэхэр волонтерхэм афэразэх. IэпыIэгъу къызэрафэхъугъэхэм ипэгъокIэу ахэм къалэу Шъачэ къарагъэплъыхьагъ, вольерым щаIыгъхэ псэушъхьэ Iэлхэр къарагъэлъэгъугъэх, «Южные культуры» зыфиIорэ паркэу Адлер дэтым нэIуасэ фашIыгъэх.

Волонтер паспорт къызэратынэу фаехэр заповедникым иIофышIэхэм IэпыIэгъу афэхъунхэ фае. Пас­портым къыфыратхэ мэфэ пчъагъэу зэрадэIэпыIагъэр. ЫужыкIэ заповедникым зыщигъэпсэфы шIоигъомэ, имаршрутхэм ащыщэу зыфаер къыхихын фит. Мэфэ пчъагъэу Iоф зэришIагъэ пэпчъ мэфитIо зигъэпсэфынэу Iизын къыратыщт.

Волонтерхэм япрограммэхэм афэгъэхьыгъэу упчIэ зиIэхэр телефон номерэу 8-918-986-74-71-м (Владимир) терэох.

ЦIыфымрэ биосферэмрэ

ЮНЕСКО-м ипрограммэу «ЦIы­фымрэ биосферэмрэ» зыфиIорэр заштэ­гъагъэр 1971-рэ илъэсыр ары. Мыгъэ ар зылажьэрэр илъэс 50 хъугъэ.

Ащ къэралыгъо 75-мэ ябиосфернэ заповедник 714-рэ хэхьэ.

Биосфернэ заповедникхэр зыкIыщыIэхэр тыкъэзыуцухьэрэ дунаир агъэкъэбзэным фэшI. ЮНЕСКО-м инаучнэ-ушэтын Iофыгъохэм анахь шъхьаIэу алъытэрэр псэ зыпытэу дунаим тетыр зэкIэ къагъэнэным пае цIыфымрэ чIыопсымрэ зэпэблэгъэ дэдэхэу зэрэщытынхэ фаер ары.

1978-рэ илъэсым Кавказ къэралыгъо заповедникри программэу «ЦIыфымрэ биосферэмрэ» зыфиIорэм хагъэхьэгъагъ.

ЮНЕСКО-м и Генеральнэ директорэу Одре Азуле чIышъхьашъом щыпсэурэ цIыфхэм зэкIэми къяджагъ тыкъэзыуцухьэрэ дунаир амыушIоинэу, чIыопсыр зэщамыгъэкъонэу. Мы лъэхъаным цIыфыр зэрилъэкIэу ащ ебэны, егъэкIоды, ифэшъошэ мэхьанэ ритырэп. Ащ къыхэкIэу къэкIыхэрэм, псэушъхьэхэм япчъагъэ къыщэкIэ, ом изытет зэблэхъугъэ мэхъу. Арышъ, цIыфым ежь-ежьырэу зэрар къызыфехьыжьы. Псэ зыпыт пстэумэ афэдэу ар дунаим тетыщтмэ къэшIэгъуаеп, сыда пIомэ ащ ищынагъо илъэс къэс къэблагъэ нахь, IукIотырэп.

«ЗэкIэми тызэгъусэу революцие тэжъугъэшIы – тызытет дунаим тифыщытыкIэ зэблэтэжъугъэхъу, —къыIуагъ Одре Азуле. — Тэ типсауныгъэ зыфэдэщтыри, тигъашIэ хэзыгъэхъощтыри чIышъхьашъор зыдэдгощыхэрэ псэушъхьэхэр ары. Ахэр зыкIодыкIэ, тэри тыпсэужьыщтэп».

ЗэлъашIэрэ приматологэу Джейн Гудолл программэу «ЦIыфымрэ биосферэмрэ» зыфиIорэр зэраштагъэм мэхьанэшхо зэриIэр ыкIи тидунай къэбзэнымкIэ ишIуагъэ къызэрэкIорэр игуапэу къыIуагъ. ИкIыгъэ илъэсым ЮНЕСКО-м и Координационнэ совет «ЦIыфымрэ биосферэмрэ» зыфиIорэ программэм джыри объект 25-рэ кIэу ыштагъ, ахэм ащыщэу щыр Урысыем ичIыпIэ къабзэхэм ащыщ.